Âm nhạc Việt Nam: Cuối năm... nhìn lại

Âm nhạc Việt Nam năm qua có nhiều thăng trầm trong đó nốt trầm nhiều hơn nốt thăng. Tình hình đó không khác nhiều so với những năm trước. Chính vì thế mà mấy năm qua tôi không viết tổng quan âm nhạc cuối năm. Tuy nhiên, những biến động vào cuối năm như giọt nước làm tràn ly khiến người viết xúc động mạnh nên đã quyết định mở máy tính viết những cảm nhận của riêng mình về tình hình âm nhạc Việt Nam năm qua. Có thể có những điểm nhấn như thế này:

1. Đại dịch Covid-19 đã để lại dấu ấn mạnh vào âm nhạc. Trong năm qua, cũng như bất kỳ mặt nào trong cuộc sống, âm nhạc Việt Nam bị ảnh hưởng nặng nề bởi dịch bệnh. Tình hình hoạt động âm nhạc bị trầm lắng suốt cả năm, nhiều nghệ sĩ phải hoãn hoặc hủy sô diễn, nhiều đoàn phải hủy chương trình biểu diễn. Sự trầm lắng kéo dài suốt cả năm và không có tia hy vọng nào le lói nên nhiều nghệ sĩ vì nhớ khán giả, nhớ sân khấu, đã phải trình diễn online (livestream) hoặc tự ghi hình rồi đưa lên youtube như một hình thức duy trì kết nối với khán giả. Tuy vậy, hình thức hoạt động qua mạng internet dù có ưu thế phổ biến nhanh chóng và rộng rãi nhưng không thể nào thay thế được hình thức biểu diễn trên sân khấu quen thuộc, mà chỉ là một cách để chứng tỏ sự kiên cường của nghệ sĩ, sức sống mãnh liệt và bất diệt của âm nhạc. Tất cả đều duy trì hoạt động ở mức tối thiểu để khi hết dịch sẽ bung ra mãnh liệt. Thế nhưng tất cả một lần nữa lại phải rút vào dãn cách khi những ngày đầu năm mới, dịch giã quay trở lại. Ngay cả Lễ hội gặp gỡ tất niên của Hội Nhạc sĩ vào 24 tháng Chạp lần đầu tiên đã phải hủy sau nhiều năm tổ chức thường kỳ.

2. Sự trỗi dậy của những thể loại nhạc Rap và Hiphop. Kể từ nửa cuối 2020, phủ sóng rộng rãi trên truyền hình là các ban nhạc Rap, trong đó nổi bật với những cái tên lạ tai Hà Lê, Đen Vâu, TDK… Tuy nhiên dù không có đột phá nhưng Pop Balat vẫn duy trì sự hiện diện bằng cách len lỏi bền bỉ. Mặc dù có nhiều gương mặt mới nổi nhưng vẫn chưa có ai qua được bản lĩnh, khả năng và sức hút của Tùng Dương. Trong năm 2020 Tùng Dương xuất hiện trên truyền hình rất ấn tượng. Giọng hát của anh ngày càng bản lĩnh, sức hút ngày càng lớn. Thế nhưng tôi cho rằng anh vẫn đang trong quá trình tìm tòi, thể nghiệm mà chưa thể định hình phong cách bởi nếu cứ giữ nguyên phong cách “ma mị” như đã thấy thì thật khó có thể tiến xa được. Chưa kể chất giọng của anh vốn không có đỉnh (peak), lại bao hàm nhiều tạp âm nên sẽ không thích hợp cho một nghệ sĩ lớn.

3. Giải thưởng của Hội Nhạc sĩ Việt Nam hàng năm vẫn được trao nhưng rõ ràng năm nay chưa thấy các tác phẩm đoạt giải có tiếng vang. Một đặc điểm cố hữu của âm nhạc Việt Nam là giải thưởng của Hội Nhạc sĩ luôn luôn tách biệt và hầu như không liên quan gì tới các giải thưởng âm nhạc khác mà chúng ta vẫn thường nghe báo chí hoặc truyền hình đăng tải.

4. Đại hội Đảng toàn quốc thành công tốt đẹp đã bầu ra được BCHTU mới, đồng thời VTV sẽ có sếp mới. Đó là nguyên phát thanh viên bản tin thời sự Lê Ngọc Quang, người nổi bật với phong cách điềm đạm, đúng mực, hiện đang là Phó TGĐ VTV. Kỷ nguyên của TGĐ Trần Bình Minh sẽ kết thúc sau vài tháng nữa. Hy vọng cùng với sếp mới, VTV sẽ đổi mới cách nhìn nhận về âm nhạc trên sóng truyền hình. Mấy năm qua, âm nhạc trên truyền hình chỉ là các gameshow, tức là trò chơi, mà ít chất âm nhạc. Nói ra điều này có thể những người làm truyền hình sẽ không đồng ý, tuy nhiên đó là sự thực. Chưa bao giờ âm nhạc trên sóng truyền hình được coi trọng như chính tầm quan trọng mà âm nhạc vốn có. Nhìn vào truyền hình mấy năm qua, chúng ta thấy âm nhạc chỉ là cái cớ để nhà đài làm kinh tế. Trong khi tầm quan trọng của truyền hình thì ai cũng biết là hàng đầu. Còn Đài truyền hình quốc gia là của quốc gia, không phải là sở hữu riêng của một công ty có tên là Đài Truyền hình Việt Nam. Do có tầm vóc quốc gia nên chắc chắn VTV phải có nhiệm vụ phổ biến âm nhạc với tư cách công cụ giáo dục thẩm mỹ chứ không phải là coi âm nhạc chỉ như gameshow để bán quảng cáo đắt giá.

5. Sự ra đi của các tên tuổi lớn của nền âm nhạc Việt Nam vào nửa cuối năm 2020 và đầu năm 2021 (năm cũ Canh Tý) là tổn thất lớn cho nền âm nhạc nước nhà, khiến đông đảo khán thính giả tiếc thương sâu sắc. Đó là sự ra đi của Phó Đức Phương, Hồ Bắc, Văn Ký và NSND Trung Kiên. Các nhạc sĩ tài năng Phó Đức Phương, Hồ Bắc và Văn Ký là những đại thụ của nền âm nhạc Việt Nam bởi sự uyên bác và cống hiến to lớn. Bên cạnh Phó Đức Phương sôi nổi, luôn là trung tâm của những sự kiện âm nhạc đình đám mang tên ông suốt mấy chục năm qua cho tới tận lúc đi xa thì Hồ Bắc lại âm thầm lặng lẽ bởi bản tính hiền hậu và cực kỳ cẩn trọng, không ưa ồn ào. Ông là một vì tinh tú trong chòm sao các nhạc sĩ tài năng là biên tập viên âm nhạc của Đài Tiếng nói Việt Nam trong những năm 50-90 của thế kỷ trước. Chính vì có chòm sao là các nhạc sĩ nổi tiếng như Hoàng Vân, Phạm Tuyên, Văn Dung, Vũ Thanh, Hồ Bắc, Lê Lôi, Lê Việt Hòa, Cao Việt Bách… mà những tác phẩm âm nhạc thu thanh tại Đài TNVN trong những năm chiến tranh giải phóng và những năm sau thống nhất đất nước đã trở thành những bài ca đi cùng năm tháng. Hồ Bắc còn nổi tiếng là nhạc sĩ am hiểu sâu sắc âm nhạc cổ điển thế giới với kho sưu tầm đồ sộ được đánh giá là đứng thứ hai trong giới nhạc sĩ, chỉ sau nhạc sĩ An Thuyên. Còn Văn Ký là tác giả của Bài ca hy vọng nổi tiếng, từ lâu đã trở thành tác phẩm cổ điển không thể thiếu trong các cuộc thi tầm quốc gia và là tác phẩm mà bất cứ ca sĩ chuyên nghiệp nào cũng muốn thử sức. Ngoài ra ông còn có những tác phẩm giàu cảm xúc như Bài ca phụ nữ Việt Nam, Cô giáo Tày cầm đàn lên đỉnh núi, Tiến lên thanh niên thế hệ Hồ Chí Minh, Nha Trang mùa thu lại về, Khúc quân hành lặng lẽ (viết về các chiến sĩ đặc công), Trời Hà Nội xanh, Lời biển, Bình minh trên sông Vị Hoàng... trong đó Nha Trang mùa thu lại về đã ghi dấu ấn không phai mờ của Ái Vân, còn Lời biển thì trước đó Mỹ Bình đã để lại đỉnh cao cho đến nay chưa có ai vượt qua.

GS NSND Trung Kiên chấm thi cao học chuyên ngành thanh nhạc tháng 01/2020 tại Học viện ANQGVN cùng hai học trò là TS NSND Quốc Hưng và PGS NSUT Ngọc Lan

NSND Trung Kiên là một tên tuổi lớn trong nền âm nhạc nước nhà. Từ mấy chục năm trước đông đảo người nghe nhạc được nghe ông hát trên sân khấu và trên làn sóng điện Đài TNVN đều cảm nhận được sự khác biệt. Ông chắc chắn thuộc vào số những nghệ sĩ nổi tiếng nhất của nền thanh nhạc Việt Nam, một trong những giọng ca được thu thanh nhiều nhất tại Đài TNVN. Dưới sự dìu dắt của ông, những học trò đã mau chóng trưởng thành và làm nên tên tuổi lừng lẫy của họ như NSND Lê Dung, NSND Quang Thọ, NSND Tạ Minh Tâm, NSND Quốc Hưng, NSUT Đăng Dương, Trọng Tấn, Lan Anh, Phạm Thu Hà… Tấm lòng đối với sự nghiệp giáo dục đào tạo của GS Trung Kiên thật đáng nể. Ở tuổi 82 mà ông vẫn chẳng quản ngại cái nắng nóng tháng 6 của Hà Nội, vẫn đến chấm thi ở Học viện ANQGVN vào mùa thi năm 2020 và ngay tại đây ông đã bị đột quỵ nhẹ. Có lẽ ông thừa biết mình có thể ra đi ngay trên giảng đường của Học viện nhưng ông vẫn đến chấm thi. Nói về ông, các học trò luôn giành cho ông những lời yêu mến nhất. Còn ông cũng hết lòng với học trò của mình. Chỉ nội sự xuất hiện của ông ngay bên giường bệnh người học trò yêu quý là NSND Lê Dung lúc chị lâm chung ngày 29/01/2001 ở Viện tim đã chiếm trọn tình yêu của người nghe nhạc gần xa.

Tuy nhiên với tư cách người quản lý văn hóa, mà cụ thể là ở trọng trách Thứ trưởng Bộ Văn hóa trong suốt 10 năm (1992-2001) thì theo thiển ý, ông chưa đạt được thành công đáng kể. Trong nhiệm kỳ của mình ông vẫn phải nhìn các đồng nghiệp là những nghệ sĩ nổi tiếng về hưu ở độ tuổi 50 là cái tuổi đang độ chín của tài năng và sức cống hiến. Trong nhiệm kỳ của mình ông còn bất lực với sự bát nháo của thị trường âm nhạc trong nước, sự làm mưa làm gió của nhạc hải ngoại và các mốt thời thượng của âm nhạc cứ thay đổi luôn xoành xoạch, sự thiếu công bằng và cả sự “bình dân hóa” danh hiệu nghệ sĩ, đặc biệt là danh hiệu nghệ sĩ nhân dân - danh hiệu cao quý nhất đối với nghệ sĩ.

Thế là, sau sự ra đi của những nhà văn hóa lớn, những tên tuổi từ lâu vẫn chỉ đạo đường lối văn nghệ nước nhà như Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Tố Hữu... đất nước vẫn chưa sản sinh ra những tên tuổi mới xứng đáng kế tục tầm vóc của tiền nhân.

6. Mấy năm gần đây là những năm bùng nổ của danh hiệu nghệ sĩ nhân dân và nghệ sĩ ưu tú. Có những danh hiệu làm người ta chẳng thể ngờ. Lại có nhiều nghệ sĩ hết sức xứng đáng với danh hiệu nghệ sĩ nhân dân nhưng đã bị lãng quên. Năm nay, một số nghệ sĩ cao niên quen thuộc với khán giả cả nước đã được phong nghệ sĩ nhân dân như Mạnh Hà, Quang Huy, Tô Lan Phương. Trẻ hơn cũng được phong nghệ sĩ nhân dân như Phan Muôn, Tạ Minh Tâm, Rơ Chăm Phiang, Huyền Phin, Quốc Hưng. Trong khi những nghệ sĩ có đóng góp qua kháng chiến, tài năng chẳng kém, thậm chí còn hơn, cũng cao niên… thì dường như đã bị lãng quên như Kim Oanh (A), Kiều Hưng, Tuyết Thanh, Bích Liên, Dương Minh Đức, Bích Việt… Có những nghệ sĩ có đóng góp, tài năng đã được công nhận thì chưa phong danh hiệu như Tuyết Nhung, Mỹ Bình… Dường như danh hiệu của Nhà nước chưa công bằng với tất cả. Ở đây có lẽ nên nhìn sang cách làm việc của Ban điều hành giải Oscar danh tiếng. Họ không cần bất cứ nghệ sĩ nào phải khai báo lý lịch cũng như viết đơn xin danh hiệu mà vẫn trao thưởng đúng người đúng tác phẩm, tuyệt nhiên không có sai sót cũng như lộ thông tin trước khi trao giải.

Như vậy câu chuyện âm nhạc nước nhà trong thời gian tới vẫn còn rất nhiều vấn đề phải giải quyết và phải làm nhanh với tinh thần quyết tâm cao thì mới mong đưa âm nhạc nước nhà sánh vai với thế giới. Nếu không, những thành tựu đã và sẽ đạt được vẫn chỉ là nhỏ lẻ và dễ dàng rơi vào quên lãng.

Để kết thúc bài này xin mời mọi người nghe lại giọng hát NSND Trong Kiên qua một số bài hát chưa bao giờ được giới thiệu rộng rãi trên sóng truyền hình nhưng vẫn thể hiện rõ tài năng và kỹ thuật của nghệ sĩ bậc thầy còn lâu mới có người vượt qua và vì thế giọng hát ông sống mãi cùng đất nước và tháng năm:

Cả Hà Nội hành quân (Lê Lôi): https://bcdcnt.net/bai-hat/ca-ha-noi-hanh-quan-1004.html

Ôi ngôi sao Hôm (Phạm Minh): https://bcdcnt.net/bai-hat/oi-ngoi-sao-hom-3590.html

Chào Việt Trì thành phố vươn cao (Trọng Bằng): https://bcdcnt.net/bai-hat/chao-viet-tri-thanh-pho-vuon-cao-2909.html

Hoàng Liên Sơn yêu thương (Ngọc Quang): https://bcdcnt.net/bai-hat/hoang-lien-son-yeu-thuong-4033.html

Tâm tình với người thợ xây (Vũ Ân Khoa): https://bcdcnt.net/bai-hat/tam-tinh-voi-nguoi-tho-xay-2389.html