Nhà văn- Nhà thơ-Nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi Hơn nửa thế kỷ qua, nhiều người đã thuộc lòng bài thơ “Đất nước” - một tác phẩm nổi tiếng của nhà nghệ sĩ tài hoa Nguyễn Đình Thi. Nhưng “Đất nước” được sáng tác như thế nào? Một số chi tiết trong bài thơ cần được hiểu sao cho thoả đáng - điều đó có ý nghĩa không nhỏ đối với việc tiếp nhận và thưởng thức bài thơ này. 1. Đêm 19.12.1946, thực hiện quyết định của Trung ương Đảng, tiếng súng giết giặc của Hà Nội và các thành phố có quân Pháp chiếm đóng đã nhất loạt phát nổ, mở đầu cho cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp. Cuộc chiến đấu 57 ngày đêm ở Thủ đô và Liên khu 1 đã thắng lợi (tiêu diệt và bắt sống hơn 2.000 tên địch, phá huỷ 22 xe tăng và xe thiết giáp, 31 xe vận tải, bắn rơi 1 máy bay và bắn hỏng 7 chiếc khác, bắn chìm 2 ca nô); đêm 17.2.1947, trước sự bất ngờ của địch, Trung đoàn Thủ đô tiến hành cuộc rút quân bí mật, quả cảm vượt sông Hồng và sông Đuống ra vùng tự do thuộc tỉnh Phúc Yên một cách an toàn. Để lại “Hà Nội cháy khói lửa ngợp trời”, cùng với những người đồng chí, chàng thanh niên trí thức trẻ Nguyễn Đình Thi hăm hở bước vào cuộc kháng chiến thần thánh của dân tộc. Nhưng nỗi nhớ về Hà Nội dường như vẫn luôn luôn da diết; đồng thời, thực tế vất vả gian lao cũng như sự hy sinh to lớn của đồng bào trên mỗi bước đường công tác đã gợi lên trong hồn thơ Nguyễn Đình Thi những cảm hứng mãnh liệt về tình yêu quê hương, lịch sử, đất nước, con người Việt Nam. Một số bài thơ của Nguyễn Đình Thi được ra đời trong tình huống như vậy và đã từng trở thành một “hiện tượng”, một chủ đề tranh luận thú vị và bổ ích về thơ tại chiến khu Việt Bắc. Cuộc tranh luận này nằm trong khuôn khổ Hội nghị tranh luận văn nghệ của Hội văn nghệ Việt Nam với một quy mô lớn, thu hút nhiều cây bút tiêu biểu thuộc nhiều thế hệ trong và ngoài quân đội. Có thể nói, đây là một hội nghị học thuật quan trọng, được chỉ đạo trực tiếp của nhà thơ Tố Hữu – người được Đảng phân công phụ trách công tác văn hoá văn nghệ, diễn ra liên tiếp trong bốn ngày, gồm 11 phiên họp (dường như mỗi ngày họp ba buổi). Chùm bài đăng trong tạp chí Văn nghệ số 6.1948 gồm: Không nói, Sáng mát trong như sáng năm xưa, Đường núi; và bài Đêm mít tinh (đăng trong tạp chí Văn nghệ số mùa xuân 1949) là đối tượng được đưa ra để trao đổi về quan niệm sáng tác, hình thức và nội dung thơ Nguyễn Đình Thi chiều ngày 28.9.1949 (toàn văn bài tường thuật của nhà thơ Xuân Diệu in trong tạp chí Văn nghệ số đặc biệt gộp hai số 17 và 18 năm 1949, phụ bản Thơ của báo Văn nghệ đăng lại quí 1 năm 2003). Dưới bài thơ Đất nước, Nguyễn Đình Thi ghi thời điểm sáng tác: 1948 - 1955. Như vậy, bài thơ được thai nghén trong suốt tám năm ròng! Tuy nhiên, điều đáng nói là trong bài thơ Đất nước, tác giả đã sử dụng lại một số thi liệu vốn đã hiện diện ở hai bài thơ từng công bố trước đó (để bạn đọc tiện so sánh, chúng tôi xin dẫn): Sáng mát trong như sáng năm xưa Sáng mát trong như sáng năm xưa Gió thổi mùa thu hương cốm mới Cỏ mòn thơm mãi dấu chân em Gió thổi mùa thu vào Hà Nội Phố dài xao xác heo may Nắng soi ngõ vắng Thềm cũ lối ra đi Lá rụng đầy Ôi nắng dội chan hoà Nao nao trời biếc Gió đượm hương đồng rộng Hương rừng chiến khu Tháp Rùa lim dim nhìn nắng Những cánh chim non Trông vời nghìn nẻo Mây trắng nổi tơi bời Mấy đứa giết người Hung hăng một buổi Tháng Tám về rồi đây Hôm nay nghìn năm gió thổi Trời muôn xưa Đàn con hè phố Môi hớn hở Ngày hẹn đến rồi Các anh ngậm cười bãi núi ven sông Hà Nội Ơi núi rừng. (Tạp chí Văn nghệ, số 6.1949) Đêm mít tinh Muôn ngàn đêm hẹn nhau họp đêm nay Yên lặng nép ngồi Tia vàng vút bay Tung lên hoa lửa Lên lên mãi Một vầng sao ngời muôn vầng sao Bụi ngọc ngập trời Rơi rơi trên đầu trên cổ Trên ngón tay Triệu triệu sao Rừng Việt Bắc Trời sao đây là của chúng ta Núi rừng đây là của chúng ta Những xóm đồng thơm mát Những ngả đường bát ngát Những dòng sông đỏ nặng phù sa Nước chúng ta Nước những người chưa bao giờ khuất Đêm đêm rì rầm trong tiếng đất Những buổi ngày xưa vọng nói về Ngàn sao phơi phới đang bay Dạt dào mắt không thấy nữa Dưới kia Hà Nội nhìn lên Phố phường nín thở Những lề đường mòn cũ lành lạnh mưa phùn Hà Nội Một mình buồn xé ruột Ngày ngày buồn thức dậy Quay mặt đi đâu ngày hôm nay Gió mùa đông trong lá chưa đi Còn đến bao giờ bao giờ Đêm nay trời sao trắng bạch Cháy trùm đất nước Đêm loè sáng Đi lên đi lên Ta lớn ta khoẻ Súng ta rợp đồng Ngàn sao chào múa Trời nắng bỏng Bao nhiêu tường chói loá Những lùm cây cháy cả lên Rừng Phan Lương dữ dội reo hò Đỏ đỏ trôi đường phố Hà Nội phố hè ngực đập thình thình Tiếng hát reo cười cuốn trào nước mắt Sao ơi, núi rừng ơi nức nở. (Tạp chí Văn nghệ, số Xuân 1949) Bài thơ “Sáng mát trong như sáng năm xưa” ghi lại tình cảm da diết của người thanh niên tham gia kháng chiến, một sớm mùa thu nơi chiến khu Việt Bắc nhớ về Hà Nội “nao nao trời biếc”. Một trong những yếu tố thể hiện rõ nhất điều đó là trong bài thơ có tới hai cặp địa danh song song mà tương hợp: “Hương rừng chiến khu – Tháp Rùa lim dim nhìn nắng” và “Hà Nội - Ơi núi rừng”. Còn ở Đêm mít tinh, tác giả viết trong đêm trời đầy sao “bụi ngọc ngập trời” tại một làng quê ngay bên sông Lô thuộc tỉnh Phú Thọ sau chiến thắng sông Lô (theo lời kể của tác giả, báo Giáo dục và Thời đại, số ra ngày 10.11.1995). Từ cảm hứng đó, bài thơ hướng về chiều sâu lịch sử, ngẫm ngợi về truyền thống anh hùng của đất nước. Trong bài thơ này, hình ảnh Hà Nội được nhắc tới ba lần, trong đó hình ảnh “Hà Nội – Một mình buồn xé ruột – Ngày ngày buồn thức dậy – Quay mặt đi đâu ngày hôm nay” được đặt trong mối quan hệ tương phản với hình ảnh “Ngàn sao phơi phới đang bay – Dạt dào mắt không thấy nữa – Dưới kia Hà Nội nhìn lên – Phố phường nín thở” và “Hà Nội phố hè ngực đập thình thình – Tiếng hát reo cười muốn trào nước mắt”. Cuộc kháng chiến ngày càng gian khổ, quyết liệt. Nguyễn Đình Thi cùng với nhiều văn nghệ sĩ khác đã đi cùng bộ đội tham gia các chiến dịch ở đường số 4, Trung du, Hòa Bình v.v... Cuối 1954, sau chiến dịch Điện Biên Phủ toàn thắng, tác giả của “Sáng mát trong như sáng năm xưa” và
