Lâu nay, có một chuyện buồn trong chiến tranh được truyền miệng, về một đứa bé sơ sinh bị ngạt thở, đã hy sinh tính mạng để cứu nhiều người. Hóa ra chính là chuyện đời nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn nổi tiếng. Đứa trẻ là con gái của Phạm Minh Tuấn, và bối cảnh hy sinh có khác với câu chuyện đồn đại một chút. Ca khúc mới nhất của Phạm Minh Tuấn là Tiếng gọi từ lòng đất viết từ “lòng đất” Mỹ Lai, ca từ có câu “hài nhi đòi khóc”- liên quan đến nỗi đau riêng tư lớn của nhạc sĩ. Còn Khát vọng của Phạm Minh Tuấn là một trong những ca khúc Việt Nam đẹp nhất, khát vọng ra khát vọng. Dưới đây là chuyện nhạc chuyện đời của một trong những nhạc sĩ Việt Nam thành công nhất. Nghe nói “Tiếng gọi từ lòng đất” được ông viết khá nhanh. Người dân Quảng Ngãi đón nhận nó thế nào? Tôi viết hơn một tháng thì xong. Cuối năm 2016 khi chị Trương Ngọc Thủy (Chủ tịch Quỹ Hòa bình Mỹ Lai) và Minh Hạnh (nhà thiết kế) mời tôi đi thực tế ở Mỹ Lai, tôi ngại lắm, chần chừ vì mình lớn tuổi rồi sợ viết không ra sao. Tôi đọc sách về vụ thảm sát, đi bảo tàng, tiếp xúc với các nạn nhân, nhân chứng sống sót của vụ thảm sát như anh Phạm Thành Công, cố gắng đạt tiêu chí, kỳ vọng của mọi người. Bài hát hoàn thành, các chị ấy đề xuất Cao Minh hát, tôi thấy phù hợp. Tiếng gọi từ lòng đất vang lên từ dịp tưởng niệm năm ngoái. Năm nay chẵn 50 năm thảm sát Mỹ Lai vẫn Cao Minh thể hiện trong lễ tưởng niệm, nghe xong nhiều người rơi nước mắt. Sự đón nhận của người dân Quảng Ngãi đối với bài hát khiến tôi rất vui. Nhiều vụ thảm sát trong chiến tranh không chỉ Mỹ Lai? Vụ Mỹ Lai chỉ lớn nhất mà thôi? Đúng, nhiều lắm. Tôi nhớ năm 1961 lần đầu về vùng giải phóng ở Trảng Bàng, Tây Ninh, có dự một “giỗ hội” phục dựng vụ thảm sát thời kháng Pháp. Pháp bỏ bom chết cả ấp cả làng, tôi phải đi ăn giỗ hết nhà này nhà kia. Không ngờ từ thời Pháp đã có một cái làng chết cả như thế, bởi bom đạn. Tới chống Mỹ thì không chỉ Mỹ Lai đâu. Ít nhất ở Điện Bàn, Quảng Nam có vụ lính Nam Hàn sát hại dân lành. Năm 1964 tôi về xã Tân Hào, Giồng Trôm, Bến Tre. Đoàn Văn công Giải Phóng mà tôi là một chiến sĩ đóng quân ở đó, rút quân hôm trước thì hôm sau bàng hoàng biết họ sát hại cả một cái làng! Thảm khốc lắm. Các em nhỏ đang học bị bỏ bom chết hết. Năm 1963 xảy ra thảm sát ở ấp Cầu Xe, xã Hưng Thuận, huyện Trảng Bàng, Tây Ninh do Mỹ tiến hành. Nhạc sĩ Xuân Hồng có bài hát Qua trường Cầu Xe đầy xúc cảm về vụ này. (Trường học cũng bị bỏ bom như vụ Giồng Trôm).Trước đó năm 1960 ở Tây Nguyên, Mỹ- Diệm gây ra vụ phát gạo tẩm thuốc độc cho dân. Chết nhiều lắm. Nói chung thảm sát nhiều, không chỉ Mỹ Lai. Họ giết dân để triệt tiêu lực lượng bổ sung cho quân giải phóng và lực lượng nuôi giấu cách mạng, loại trừ mầm mống sau này. Và để dằn mặt những người định theo quân giải phóng. Về “Bài ca không quên” , quả là những dòng nhật ký sâu thẳm bằng âm nhạc của ông và đồng đội- đúng như ông nói. Bài ca không quên là nhật ký ghi lại một thời chiến đấu của tôi và đồng đội, đồng thời nhắc nhở mọi người về ký ức đó, đừng bao giờ quên; rằng dù gì cũng phải giữ vững tư thế của người chiến sĩ để vượt qua khó khăn, cụ thể hồi đó mất mùa phải ăn bo bo, rồi chiến tranh biên giới... Bài hát sáng tác từ thập kỷ 80 thế kỷ trước, bây giờ tính thời sự vẫn đó? Đó là nhận xét của nhà báo, tôi không dám khẳng định nhưng nhiều người nói mỗi khi nghe bài hát họ lại dâng đầy cảm xúc, nhớ kỷ niệm xưa, để rồi có niềm tin giúp vượt qua thử thách hiện tại. Thật may mắn và hạnh phúc cho tôi vì bài hát được yêu thích từ thế hệ này sang thế hệ khác như vậy. Nếu “Bài ca không quên” bước ra từ một bộ phim để rồi đem lại vinh quang cho nhiều người: Cẩm Vân (hát) , Thương Tín (đóng bộ phim mà ca khúc nền chiếm 50% thành công của phim)... thì “Đất nước” được ông viết chật vật hơn? Ông và nhà thơ Tạ Hữu Yên từng giải thích vì sao lại “ba lần tiễn con đi hai lần khóc thầm lặng lẽ”. Mong ông phân tích thêm về ca từ lắng đọng sâu sắc và giai điệu trầm hùng khiến “Đất nước” trở thành bài hát “đinh” và đỉnh trong các chương trình? Năm 1984 tôi được đọc bài thơ Đất nước tôi của Tạ Hữu Yên, ảnh mất rồi. Tôi thấy hay. Thơ rất tình cảm, rất hùng tráng nhưng lại đi vào chi tiết, nặng về tình tự dân tộc. Khác với cách viết của nhiều người về đất nước. Ngôn ngữ dịu dàng đằm thắm rất Việt Nam, và cho thấy tầm vóc đất nước mình qua 4000 năm lịch sử. Bắt tay vào phổ thơ từ 1984 nhưng viết hoài mà không ra hồn gì cả. Năm sau, kỷ niệm 10 năm thống nhất đất nước, tôi đầu tư tiếp và rồi cũng hoàn thành. Người hát đầu tiên là Ngọc Tân. Đến năm 1988 Thế Hiển mang ra Hà Nội biểu diễn, từ đó bài hát được cả nước biết và đón nhận đến giờ như bạn nói. Tạ Hữu Yên mở đầu bài thơ Đất nước tôi bằng câu Đất nước tôi thong thả giọng đàn bầu . Tôi thấy cũng được nhưng muốn chỉnh một tí: Đất nước tôi thon thả giọt đàn bầu . Đàn bầu chỉ một dây, giọt trong vắt, vang lên trầm bổng, thanh thoát, đẹp, rót vào tim vào óc người Việt kể cả ở hải ngoại. “Giọt” và “thon thả” là hình ảnh rất gợi: dáng hình đất nước chữ S, dáng hình người phụ nữ Việt Nam. Câu này nữa của Tạ Hữu Yên: Ba lần tiễn con đi hai lần khóc thầm lặng lẽ. Các anh không về nhà mẹ ba gian . Với sự nhạy cảm của người biểu diễn trên sân khấu, tôi thấy hát Các anh không về nhà mẹ ba gian nó thế nào ấy còn ca sĩ thấy ngường ngượng. Nhà ba gian là cách đền ơn đáp nghĩa của chế độ cho người mẹ có con hy sinh. Nhà có thể ba gian có thể một gian, cái chính là mẹ lủi thủi ra vào lặng lẽ không có ai tâm sự, chia sẻ, ba đứa con lên đường thì hai không trở về. Cho nên tôi viết: Các anh không về mình mẹ lặng im . Câu kết thật bất ngờ, độc đáo trữ tình: “Đất nước tôi sáng ngời muôn thuở, khi trăng đã vào cửa sổ đòi thơ” là của ông chứ không phải Tạ Hữu Yên, và vì sao ông chọn cách kết như vậy, kể cả trích thơ Hồ Chủ tịch? Thời điểm 1985 ta trải qua chiến tranh biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc phức tạp, nếu nói quá nhiều về sự mất mát thì nhiều vị chức sắc không vui đâu, thậm chí cấm đoán không chừng. Làm thế nào, vì sao bài hát sống được? Thì nó phải kết bằng một câu thơ có sức nặng và không thể
