Bài hát "Mười chín tháng Tám" lại vang lên khắp miền đất nước và bạn bè người thân của tác giả lại như thấy ông hiện hữu trong lòng họ, càng cảm nhận tấm lòng mà ông dành cho mọi người thân thiết biết bao nhiêu... Tôi có may mắn được ông cho xem những ảnh mà ông còn giữ lại qua bao nhiêu lần thay đổi địa điểm. Cầm những tấm ảnh này lòng lại rưng rưng nhớ về ông, như thấy giọng nói nhẹ nhàng hóm hỉnh kể về những tấm ảnh này Xuân Oanh sinh năm 1925, tại Quảng Yên trong gia đình nghèo bố là thợ may, mồ côi mẹ khi mới lên sáu tuổi, được bố cho học hết tiểu học và phải chia tay bố theo dòng người "... ra Hòn Gai cuốc mỏ " - như câu thơ của Tố Hữu. Cậu bé dáng người nho nhỏ đôi mắt sáng làm đủ các việc thợ mỏ, thợ đúc kẽm, thợ may, thợ vẽ, và đánh đàn trong tiệm trà kiếm sống. Năm 1942 Xuân Oanh lưu lạc lên Hà Nội làm nghề đóng giày, kèm cho con cái nhà khá giả học thêm. Xuân Oanh được Nguyễn Đình Thi giác ngộ cách mạng, chàng trai ấy tích cực tham gia công tác tuyên truyền, phân phát tài liệu, sách báo cho Mặt trận Việt Minh từ năm 1944, tham gia các hoạt động chuẩn bị Cách mạng tháng Tám 1945 tại Hà Nội. " http://baicadicungnamthang.net/bai-hat/ca-ngoi-che... Ngày 19/8/1945, chàng trai đi trong đoàn biểu tình cướp chính quyền từ Văn Điển như làn sóng đổ về Nhà hát Lớn dự mít-tinh do Mặt trận Việt Minh tổ chức. Như linh cảm thấy thời điểm lịch sử phá tan xiềng gông nô lệ đã đến, câu hát đầu tiên vừa vang lên trong lòng Xuân Oanh và anh hát lên: "Toàn dân Việt Nam đứng đều lên góp sức một ngày, thề đem xương máu quyết tâm chiến đấu cho tương lai... mười chín, tháng Tám ánh sao tự do đem tới, cờ bay nơi nơi...". Nghĩ ra được câu nào, ông hát to lên cho mọi người cùng hát theo. Đến quảng trường Nhà hát Lớn thì bài hát cũng hoàn thành. Bản hành khúc mang tên rất giản dị: "Mười chín tháng Tám" được một nhà xuất bản ở chợ Hôm phát hành, được thu thanh vaà phát liên tục trên trên đài phát thanh, trở thành khúc tráng ca cách mạng loan truyền khắp cả nước. Bài hát chỉ có 102 từ, mà đến bây giờ thế hệ trẻ không biết đến bom rơi, đạn nổ vẫn cảm thấy sự lôi cuốn thúc giục lòng người, sát vai nhau dành tự do và bảo vệ nền độc lập được xây bằng xương máu của bao nhiêu thế hệ đi trước... Mùa hè năm 1948 Xuân Oanh đươc điều về báo Cứu quốc, do đồng chí Xuân Thuỷ là Uỷ viên Tổng bộ Việt Minh phụ trách . Nhớ lại lời ông kể "Làm báo thời nào cũng cần phải chính xác, các bạn trẻ bây giờ có lúc thiếu cẩn thận. Đơn cử một chuyện nhỏ, có PV đến hỏi tôi hoàn cảnh viết bài hát 19-8, mình kể là cũng đoàn biểu tình đi từ phía Nam là từ mạn Văn Điển kéo về quảng trường Nhà hát lớn vậy mà không hiểu sao PV ấy lại ghi là đoàn biểu tình đi từ Cửa Nam! Báo Cứu Quốc có các nhà báo kỳ cựu Xuân Thủy, TBT Trường Chinh cũng rất quan tâm. Các vị đó cẩn thận từng câu chữ và mình học được từ các anh ấy rất nhiều". Tôi tò mò hỏi ông "Hồi đó ông làm ở bộ phận nào của báo?". Ông tủm tỉm cười "Năm đó mình vào loại trẻ nhất ở tòa soạn, làm mọi việc được phân công: in ấn, chuyển báo, viết bài, và ..vẽ minh họa, hồi đó làm gì có máy ảnh mình cũng anh Trần Đình Thọ (sau làm hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam) thay nhau vẽ minh họa cho báo". Tôi đưa ông tờ photo từ thư viện Quốc gia tờ báo Cứu Quốc những số đầu có hình minh họa ký tên XO nhỏ ở góc hình, ông cười sảng khoái "Vậy hả, XO là Xuân Oanh đây, ta làm một ly XO nhá". Mỗi lần báo in ra cả cơ quan vui như đón đứa con vừa ra đời. Đồng chí Xuân Thủy và tòa soạn với số báo mới in xong (Xuân Oanh ngồi xổm ngoài cùng bên phải có dấu X. Ảnh do gia đình nhạc sĩ cung cấp Tòa sọan có có họa sĩ Trần Đình Thọ và Xuân Oanh phụ trách trang trí. (Họa sĩ Trần Đình Thọ sau này là Hiệu trưởng trường Đại học Mỹ Thuật Hà Nội). Cuối năm 1951, Uỷ ban Bảo vệ hoà bình Thế giới của Việt Nam được thành lập, do bác sĩ Lê Đình Thám phụ trách Xuân Oanh chuyển sang công tác tại Uỷ ban song vẫn đồng thời làm thư ký cho Đ/c Xuân Thuỷ. Ở UB BV HB... Xuân Oanh được gặp Bác Hồ khi Người đến thăm cơ quan ở Việt Bắc. Sau này ông có nhiều dịp làm phiên dịch cho Bác và cố thủ tướng Phạm Văn Đồng. BS Lê Đình Thám ngồi cạnh Bác Hồ - có dấu X, Xuân Oanh hàng đứng có dấu X mầu đỏ. Ảnh do gia đình nhạc sĩ cung cấp Ông bảo công tác ngoại giao nhân dân là phải đến các nước đang trực tiếp hay tiếp tay cho thực dân đế quốc gây chiến tranh với nước ta, phải làm sao cho nhân các nước họ hiểu ý nghĩa của cuộc chiến tranh phi nghiã mà mà chính phủ họ đang gây ra ở Việt Nam. Đó là công việc rất nặng nề giồng như vào hang bắt cọp vậy. Trong những năm chống Mỹ ông thường xuyên công tác ở nước ngoài, những tài lẻ lắm khi giúp ông hoàn thành những việc rất thú vị: Lần ấy nhân dịp sinh nhật đồng chí Tổng Bí thư đảng Cộng sản Pháp - Waldeck Rochet, đồng chí Xuân Thuỷ đang tìm quà tặng, Xuân Oanh đề nghị "Để tôi vẽ tặng đồng chí ấy bức chân dung". Khi anh Xuân Thuỷ mang tặng tranh, đồng chí Waldeck Rochet rất thích thú, hóm hỉnh nhận xét: "Món quà mừng sinh nhật của các bạn dành cho tôi thật tuyệt vời, chỉ có điều tác giả tặng tôi thêm vài sợi tóc, vì đầu tôi ít tóc lắm". Đồng chí Xuân Thủy trao tặng đồng chí Tổng Bí thư đảng Cộng sản Pháp - Waldeck Roche tấm chân dung Xuân Oanh vẽ. Ảnh do gia đình nhạc sĩ cung cấp Hội nghị Paris cuộc đấu trí quyết liệt giữa ta và địch với 201 phiên họp công khai, 45 cuộc gặp riêng giữa Việt Nam và Mỹ, 500 buổi họp báo... ông được phân công tham gia ngay tháng 6 năm 1968 mà một năm sau ông có gửi về tặng vợ bài hát rất.... riêng tư "Tháng sáu Uyên ơi" giai điệu thoáng chất dân ca đằm thắm, ca từ khắc khoải đầy thương nhớ.... Nhớ lại ông kể rằng an ninh ở bên đó rất phúc tạp, các đồng chí bảo vệ của ta rất giỏi, phát hiện nơi đoàn ở bị gắn máy nghe trộm riêng phòng đồng chí Xuân Thủy trưởng đoàn chính phủ ta bị gắn đến 6 cái máy ghi âm. Mấy ngày sau, được sự giúp đỡ của Đảng Cộng sản Pháp, đoàn đã chuyển về ở trong trường Đảng École Maurice Thorez. Ở đây, đoàn được bố trí nơi ăn ở, làm việc tiện nghi, an toàn, thuận lợi trong bảo vệ an ninh. Ham đọc và dịch sách, vẽ tranh, sáng tác âm nhạc bồi bổ vốn
