Nguyễn Đình Thi là một nghệ sĩ đa tài. Ông là nhà văn, nhà thơ, nhạc sĩ, nhà viết kịch, ở địa hạt nào cũng có tác phẩm xuất sắc, đó là những bài ca đi cùng năm tháng, là tác phẩm sống mãi với thời gian. Nhà thơ Nguyễn Đình Thi: Sóng mãi còn reo Nhà văn Nguyễn Đình Thi: Dồn nén bao năm để có một "Vỡ bờ" “Đêm nghệ thuật nhớ Nguyễn Đình Thi” Nhà nghiên cứu phê bình âm nhạc Nguyễn Thụy Kha khi sưu tầm hàng trăm ca khúc về Hà Nội, nói bài hát "Người Hà Nội" đã được các nhạc sĩ uy tín bỏ phiếu là bài hát hay nhất về Hà Nội. Nhạc sĩ Nguyễn Cường nói về ca khúc này: “Riêng bài hát "Người Hà Nội" của anh Nguyễn Đình Thi, Hà Nội còn thì bài hát vẫn còn”. Trong cuộc kháng chiến chống phát xít Nhật, Nguyễn Đình Thi có bài "Diệt phát xít" (năm 1945). Ở những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông có bài "Người Hà Nội" (sáng tác 1947). Với cuộc kháng chiến trường kì chống đế quốc Mỹ, ông có bài thơ "Lá đỏ" được nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc (năm 1974). Chỉ với 3 ca khúc, ông đã vẽ nên bức tranh toàn cảnh về cuộc chiến đấu của quân và dân ta suốt chặng đường lịch sử của một dân tộc anh dũng và kiên cường trong thế kỉ XX bằng âm thanh đầy hào sảng, ghi tên mình thành tượng đài âm nhạc Việt Nam. Nhà văn Nguyễn Đình Chính là người con trai duy nhất của nhà văn hóa Nguyễn Đình Thi, ông sống trong một ngôi nhà rộng ven bờ sông Hồng lộng gió. Tôi gặp ông khi gia đình vừa làm giỗ cho người nghệ sĩ đa tài Nguyễn Đình Thi cách đây hai hôm. Ngoài sân vẫn còn lúc lỉu những chậu hoa tươi đung đưa trước gió, những lọ hoa hồng nhung đỏ thắm thả hương thơm ngan ngát khắp khu vườn. Nhà văn Nguyễn Đình Chính bảo: Cha anh là người nhỏ nhẹ, cẩn trọng, tinh tế, yêu nét đẹp. Ông cũng thích hoa, vì thế nên năm nào đến ngày giỗ cha, anh cũng đi mua mấy chậu hoa tươi về treo cùng hàng trăm bông hồng đỏ cắm lọ. Chúng tôi bắt đầu câu chuyện về bài ca đi cùng năm tháng của người cha quá cố của anh, "Người Hà Nội" , một ca khúc được các nhạc sĩ uy tín đánh giá là hay nhất về Hà Nội. Phải nói khởi nguồn về bài hát đó là xuất xứ của Nguyễn Đình Thi, ông là một người con chính hiệu của Hà Nội. Chàng thanh niên tiểu tư sản của đất Hà thành ngàn năm văn vật. Quê gốc của ông là làng Vũ Thạch, nay là phố Hàng Trống, một trong 36 phố phường của Hà Nội. Chàng thanh niên tiểu tư sản, người đã dệt nên những câu thơ: " Tôi nhớ những ngày thu đã xa/ Sáng chớm lạnh trong lòng Hà Nội/ Những phố dài xao xác hơi may/ Người ra đi đầu không ngoảnh lại/ Sau lưng thềm nắng lá rơi đầy. .." (năm 1948). Ông ở ngay giữa lòng Thủ đô với hình ảnh thiên nhiên đẹp tựa bức tranh có địa danh in dấu vào lịch sử: " Đây Hồ Gươm, Hồng Hà, Hồ Tây/ Đây lắng hồn núi sông ngàn năm/ Đây Thăng Long, đây Đông Đô, đây Hà Nội, Hà Nội mến yêu...". Có "Bóng tháp Rùa thân mật êm ấm lòng...". Có "Tíu tít gánh gồng đây ô Chợ Dừa, kia ô Cầu Dền làn áo xanh nâu Hà Nội tươi thắm.../ Quanh co chen quanh rộn ràng Đồng Xuân, xanh tươi bát ngát Tây Hồ, Hàng Đào, ríu rít Hàng Đường, Hàng Bạc, Hàng Gai.. .". Mùa thu năm 1947, Nguyễn Đình Thi lúc này đang là Đại biểu Quốc hội có nhiệm vụ ra vào thành vận động trí thức đi theo kháng chiến. Trong hồi kí của mình, ông kể: "Bài Người Hà Nội tôi viết vào đầu năm 1947, dịp gần Tết. Khi đó Hà Nội đang chiến đấu rất quyết liệt. Do công tác, tôi tạt vào làng Khúc Thủy bên bờ sông Nhuệ, đối diện với làng Cự Đà bên kia sông lúc bấy giờ là trạm quân y lớn nhất của ta tiếp nhận thương binh từ Hà Nội đưa về. Thời gian ấy, do phân công ở trên, tôi cùng anh Thép Mới, bạn học từ còn ở Trường Bưởi, làm tờ báo Cứu quốc của mặt trận Hà Nội, sau này gọi là Cứu quốc Thủ đô. Tôi rời Hà Nội ra ngoại thành vào đúng đêm 19 tháng 12, tức đêm ngày toàn quốc kháng chiến nổ ra tại Hà Nội. Phía sau lưng tiếng súng bắt đầu nổ và Hà Nội cứ bốc cháy. Một cảnh tượng rất hùng vĩ mà sau này đã xuất hiện trong bài hát " Hà Nội cháy, khói lửa rợp trời/ Hà Nội hồng ầm ầm rung. Sông Hồng reo.. .". Trong những ngày tản cư ở làng Khúc Thủy, em vợ của Nguyễn Đình Thi là cô Nghĩa mới 17 tuổi - một hoa khôi của Hà Nội - cũng đi tản cư với ông. Nhà văn Nguyễn Đình Chính nhớ lại: Một buổi hai cha con ngồi trò chuyện với nhau, nhà văn Nguyễn Đình Chính hỏi cha về bài hát "Người Hà Nội" , cha anh kể, cha anh chỉ biết chơi thành thạo kèn mandolin còn piano thì chỉ biết mổ cò vài nốt. Nhưng một buổi tối, trong một ngôi nhà ở làng Khúc Thủy, người tản cư đã bỏ lại cây đàn piano vì nó quá cồng kềnh, không thể vận chuyển để tản cư, nhớ về Hà Nội của cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, của ngày toàn quốc kháng chiến, khói lửa và bom đạn, của quân dân Hà Nội đầy quật cường và khí thế, đột nhiên cảm hứng sáng tác trong ông ào ạt tuôn trào. Là một nhà thơ nhạy cảm tinh tế trước biến động của đời sống, của dân tộc, hình ảnh Hà Nội cháy khói lửa rợp trời hiện lên như một bức tranh chân thực và sống động nhất. Ngày 19/12/1946 Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tại Thủ đô Hà Nội, chiến lũy được dựng lên ở nhiều đường phố và những đội cảm tử đã sẵn sàng cho Tổ quốc quyết sinh. Cả Thủ đô ngập trong biển lửa, với ý chí căm thù và lòng quyết tâm sâu sắc, khiến cho chàng thanh niên mới lớn khắc cốt ghi tâm, và bên cạnh đấy là cô gái vừa qua tuổi trăng rằm cũng hát hay đàn giỏi, thông thạo âm luật từ thuở thiếu thời. Hai anh em đều là những chàng trai, cô gái của đất Hà thành, lớn lên trên mảnh đất này, để nhớ, để yêu từng địa danh, từng nắm đất, sự cộng hưởng tình yêu đất nước và con người Hà Nội đã làm nên điều kì diệu. Nguyễn Đình Thi vốn hát rất hay, cộng thêm mạch cảm xúc ngút ngàn nên những câu chữ như dòng thác nối tiếp nhau. Ông hát một mạch bài hát. Cứ hát đi hát lại một đoạn, cô Nghĩa lấy giấy bút ghi lại. Đến khi Nguyễn Đình Thi đã thuộc lòng bài hát, còn cô Nghĩa vốn được học đàn piano từ bé đã ngồi xuống đệm đàn cho ông hát. Bài hát “Người Hà Nội” được ra đời trong một khung cảnh lãng mạn, nên thơ như vậy. Lúc đấy Nguyễn Đình Thi mới 23 tuổi và cô Nghĩa - em vợ - vừa tròn 17 tuổi. Nhà văn Nguyễn Đình Chính kể: Gia đình bên ngoại, bà ngoại của nhà vă
