Chị còn nhớ như in những đêm hành quân, trên những gò đất nổi, xung quanh ngập nước, chị vẫn đứng hát những bài ca như "Cô gái Sài Gòn đi tải đạn", "Câu hát bông sen", "Tiếng đàn Ta-lư", "Qua sông"... cho bộ đội nghe. Xúc động bởi tiếng hát trong ngần của chị, một đại đội đã lấy tên Tô Lan Phương làm tên gọi cho mình trước giờ xung trận... Tiếp tôi là chồng chị, NSƯT Trần Mùi. Chị kêu mệt. Nhưng kỳ thực là bấy lâu tâm trạng của chị không vui. Chị buồn. Như con chim bị một vết thương và không còn nhiệt tình ca hát nữa. Tâm trạng ấy chỉ những người thân yêu cùng sống, chiến đấu và cống hiến tài năng suốt gần trọn cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước của dân tộc cùng chị mới thấu suốt được. Cô gái hồn nhiên 19 tuổi năm nào xung phong vào đoàn văn nghệ đi phục vụ chiến trường miền Nam nay đã thành bà của những đứa trẻ. Chỉ riêng nét đẹp nhuần nhị của người phụ nữ gốc Hà thành là không hề mất đi. Thế hệ chúng tôi sinh ra và lớn lên sau chiến tranh, nhưng chỉ cần nghe rằng, vào mùa xuân năm 1968, trước giờ tổng tiến công và nổi dậy đã có một đại đội thuộc Sư đoàn 9 quyết định lấy tên là "Đại đội Tô Lan Phương" cũng đủ để tôi ngưỡng mộ chị. Đủ để hiểu rằng hình ảnh và tiếng hát của chị đã có một ý nghĩa quan trọng thế nào đối với những người lính Quân đội nhân dân Việt Nam trong những năm khói lửa ác liệt. Nghệ sĩ Tô Lan Phương sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống cách mạng. Chú của chị là nhà cách mạng Tô Hiệu, người cộng sản kiên cường từng bị giam giữ ở nhà tù Sơn La, người đã trồng một cây đào nở hoa nơi tù ngục, như một tuyên ngôn về tấm lòng thủy chung, son sắt của người cộng sản với cách mạng. Chị nhớ lại khi còn nhỏ đã nhiều lần được đến thăm nhà tù Sơn La, nhìn "cây đào Tô Hiệu" để tưởng nhớ ông nội mình, để thấm nhuần lời ông dạy, phải biết sống có ích, phải cống hiến tài năng và tuổi trẻ của mình cho dân tộc, trong hoàn cảnh chiến tranh đau thương. Tiếp nối con đường của ông và của cha, "con chim họa mi" Tô Lan Phương (khi đó vừa tốt nghiệp Khoa Thanh nhạc Trường Âm nhạc Việt Nam) tình nguyện gia nhập Đoàn Văn công Giải phóng đi vào chiến trường Nam Bộ, để lại sau lưng mình suất học bổng du học nước ngoài cho một sinh viên âm nhạc ưu tú. Gần một năm trời hành quân vào đến miền Nam ruột thịt, cô gái Hà Nội nhỏ nhắn Tô Lan Phương làm quen dần với những nỗi gian truân vất vả của một người lính. Chị viết nhật ký: "Nhớ cảnh vai đeo bồng nặng trĩu với cây đàn trên vai, lưng ướt đẫm mồ hôi, hành quân suốt đêm giữa rừng tối sẫm, chân giẫm lên lá mục và đàn kiến chạy rào rào. Đom đóm lập lòe chiếu một màu sáng xanh to tướng từ nhiều phía tiến đến chúng tôi. Những ngày đầu tiên ở rừng, tôi ngỡ ngàng và lo sợ làm sao. Đêm khuya tiếng vượn hú, sự tĩnh mịch xen lẫn tiếng đại bác ở đâu đó, chúng tôi nằm thu gọn người trên chiếc võng được cột vào hai cái cây nghe mưa rơi lộp độp trên mái che nilon, thấm thía cái lạnh của rừng và mùi nồng nồng của lá mục khi mùa mưa đến. Nhưng rồi đến khi trời sáng, trăm ngàn tia nắng lung linh xao động trên các vòm lá cây, không khí trong lành thoang thoảng mùi hoa lan rừng. Tuổi 19 con gái của chúng tôi là như vậy đấy". Ai đó từng nói chiến tranh là một trường học lớn. Trường học ấy đã hun đúc cho người ca sĩ mảnh dẻ một tấm lòng quả cảm, một tình yêu sâu nặng với nhân dân, bộ đội. Suốt 7 năm trời, cho đến ngày giải phóng hoàn toàn miền Nam, Tô Lan Phương đã băng rừng lội suối để mang tiếng hát của mình đến phục vụ khắp các chiến trường miền Đông Nam Bộ. Một khoảnh cây rừng chặt vội, một đỉnh dốc cao hay một mô đất ven đường cũng đủ làm một sân khấu dã chiến. Phông màn là những mảnh dù pháo sáng. Những người nghệ sĩ không xiêm áo cầu kỳ, không son phấn, không một thiết bị âm thanh hỗ trợ, chỉ có giọng hát vút bay từ đáy lòng mình gửi đến những người lính. Bao nhiêu mệt mỏi đều tan đi khi được đứng hát trước những đoàn quân. Tô Lan Phương nhớ lại, chị đã luôn đứng hát trước các anh, với một tâm thế rằng ngày mai rất có thể mình không được hát cho các anh nghe nữa. Chiến tranh ác liệt điều gì cũng có thể xảy ra. Cái chết có thể đến với bất kỳ ai, không cần hẹn trước. Mùa xuân năm 1968 đã mãi mãi đi vào lịch sử dân tộc Việt Nam với cuộc tấn công và nổi dậy trên toàn chiến trường miền Nam rộng lớn. Ca sĩ Tô Lan Phương cũng có mặt trong đoàn quân tiến về cửa ngõ Sài Gòn ấy. Chị tham gia tải đạn, tải gạo ra chiến trường. Chị đi cùng những đoàn quân băng qua đồng "chó ngáp" Đồng Tháp Mười để đến với những nơi người chiến sĩ đang cần giọng hát của chị tiếp thêm sức mạnh. Chị còn nhớ như in những đêm hành quân, trăng soi vằng vặc trên đầu, nước ngập đến đầu gối lạnh buốt, đôi chân đau nhói khi giẫm phải những gốc cây chàm, và máy bay địch thì quần thảo khắp các vùng ven Sài Gòn. Trong khung cảnh ấy, trên những gò đất nổi, xung quanh ngập nước, chị vẫn đứng hát những bài ca như " Cô gái Sài Gòn đi tải đạn ", " Câu hát bông sen ", " Tiếng đàn Ta-lư ", " Qua sông ".. cho bộ đội nghe. Xúc động bởi tiếng hát trong ngần của chị, một đại đội đã lấy tên Tô Lan Phương làm tên gọi cho mình trước giờ xung trận. Nhớ lại kỷ niệm này, anh Trần Mùi, nghệ sĩ violon, người bạn đời cũng là người đồng nghiệp trong Đoàn Văn công giải phóng năm xưa với Tô Lan Phương vẫn còn rưng rưng xúc động. Một cái tên của người ca sĩ bé nhỏ đã trở thành tên của một đại đội, biểu tượng cho tinh thần yêu nước và say mê cái đẹp, niềm khát khao hòa bình, là vinh dự mà không phải nghệ sĩ nào cũng có được, trong cuộc đời làm nghệ thuật của mình. Chiến tranh ác liệt, hầu hết những người lính của đại đội anh hùng mang tên Tô Lan Phương đã ngã xuống để bảo vệ mảnh đất miền Nam yêu thương. Họ đã hy sinh cho lý tưởng cao đẹp của mình, cho niềm ước mơ về những giọng hát sẽ được tiếp tục ngân vang, ngân xa trong bầu trời hòa bình. Ngày chiến thắng, Tô Lan Phương đã trở về cánh rừng năm xưa, nơi đoàn quân đứng nghe chị hát, để thắp những nén nhang thơm và hát cho các anh nghe, như thể các anh vẫn còn sống... Đi suốt chiều dài cuộc chiến tranh chống Mỹ, cứu nước, trải qua những gian lao, hiểm nguy, nhưng bù lại,
