Mới gặp ai lần đầu, ông đều giới thiệu: tôi, La Ma Chững, tức Kpa Y Lăng, người Bana Chăm, ở làng Xí, bây giờ là thôn Xí Thoại, xã Xuân Lãnh, huyện Đồng Xuân, tỉnh Phú Yên. Xa quê học tập, công tác, dường như làng Xí, làng Thoại cùng những giá trị văn hóa ngàn đời của sắc tộc Bana Chăm Phú Yên luôn là niềm tự hào trong ông, một con người cống hiến gần trọn đời cho văn hóa Tây Nguyên nói chung và âm nhạc Tây Nguyên nói riêng. Nghệ danh Kpa Y Lăng được ông đặt theo tên người thầy của mình - Kpa Y Búi. Tự trong máu mình, ông hiểu rất rõ: Từ lâu, ông đã là người của văn hóa Tây Nguyên, của đồng bào Tây Nguyên… Sau 4 năm tập kết ra Bắc, ông rời Trường Học sinh dân tộc thiểu số miền Nam, làm diễn viên Đoàn Ca múa Tây Nguyên. Đang học đàn acoocdeong tại Trường Âm nhạc Việt Nam, ông được cử sang học âm nhạc ở Trung Quốc. Cách mạng văn hóa Trung Quốc xảy ra, ông về đầu quân cho Đoàn Ca múa Quân Giải Phóng, vào Nam phục vụ chiến trường rồi công tác ở Phân viện Nghiên cứu văn hóa nghệ thuật tại TP Hồ Chí Minh cho đến ngày nghỉ hưu. Ngày Kpa Y Lăng về thăm quê ở Phú Yên cũng là ngày ông gặp lại người mẹ sau mấy chục năm xa cách. Nhạc sĩ nhớ lại: “...Năm 1975, tới Tuy Hòa, tôi nghĩ thế nào cũng có bà con. Tôi tìm được ông anh là La Chí Noa. Ổng nói: “Trời ơi mẹ mày còn sống, mày hãy về nhà đi”. Ổng cho mượn chiếc Honda 67. Tôi về, mẹ tôi đi rẫy, tôi đợi ở nhà, chiều bà về. Thấy tôi, bà khóc và nói: “Tao tưởng mày chết, mày đi theo Bác Hồ nên không thấy mày đâu hết, nghe đồn mày vào đánh Mỹ rồi chết trong Nam Bộ. Giờ thấy mày, tao mừng lắm…”. Nhiều người gọi Kpa Y Lăng là pho từ điển sống về âm nhạc dân gian và phong tục tập quán đồng bào Tây Nguyên. Nhưng ông luôn nghĩ, hiểu biết của mình về văn hóa Tây Nguyên vẫn còn rất ít ỏi. Sự tâm huyết của ông với văn hóa Tây Nguyên được nhiều người trân trọng. Nhưng chính những việc làm không mệt mỏi của ông dành cho âm nhạc Tây Nguyên mới làm cho đồng nghiệp khâm phục, ngưỡng mộ. Dường như tất cả sự gay gắt, mạnh mẽ của nắng gió cao nguyên đều có trong con người ông. Lúc nào ông cũng tất bật, cũng sôi lên sùng sục như nồi nước trên bếp lửa nhà sàn. Trong nền âm nhạc Việt Nam có rất nhiều ca khúc viết về Tây Nguyên nhưng thơ, nhạc của Kpa Y Lăng vẫn có nét rất riêng, vừa mạnh mẽ như sức sống của núi rừng, vừa thể hiện tình cảm ông dành cho đồng bào, cho văn hóa Tây Nguyên. Nhiều bài hát của Kpa Y Lăng đã trở nên quen thuộc với bà con Tây Nguyên bởi ca từ, giai điệu đều đậm chất Tây Nguyên: Trên những nẻo đường Xuân. Tây Nguyên hát mừng chính quyền cách mạng, Tây Nguyên tiến công, Ta về Đà Lạt - ca khúc trở thành nhạc hiệu Đài Phát thanh - Truyền hình Đà Lạt. Trên 20 bài thơ của ông đã được phổ nhạc. Những Krong Ana hát, Chiều Đăk Bia, Pleiku gió, đặc biệt là Suối hát Ây Rey mang âm hưởng dân ca Ê Đê, Nghệ sĩ nhân dân Y Moan thể hiện rất thành công, đã mang lại cho ông giải nhất năm 2002 của Hội Nhạc sĩ Việt Nam… Đồng bào Tây Nguyên làm ra chiếc đàn goong để thay thế dàn cồng chiêng. 11 dây đàn có khả năng thay thế cả một dàn cồng chiêng hơn 10 chiếc. Nhưng làm sao truyền dạy được cách diễn tấu đàn goong cho lớp trẻ, khi mà đàn guitar điện, đàn organ đang ngày càng hấp dẫn con em đồng bào Tây Nguyên? (La Y Sang con trai nhạc sĩ Kpa YLang biểu diễn đàn Goong) Kpa Y Lăng sợ một ngày bước chân mình không còn đến được với Tây Nguyên, nên đã đưa con trai La Y Sang lên học đàn goong từ Nghệ sĩ ưu tú Thảo Giang, nguyên là nhạc công Đoàn nghệ thuật Đam San, người đã để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng nhiều người bởi sự tài năng, tận tụy với âm nhạc Tây Nguyên. Âm thanh réo rắt, trong vắt, tuôn chảy từ ngón tay tài hoa của Nghệ sĩ nhân dân Thảo Giang đã mê hoặc La Y Sang như từng mê hoặc nhạc sĩ Kpa Y Lăng. Cùng ăn, cùng ở với thầy mấy mùa rẫy, giờ đây, La Y Sang đã mê mẩn cây đàn goong và lần lượt học được cách làm đàn, lên dây, hòa tấu với nhiều loại nhạc cụ khác... Nỗi lo thất truyền tiếng đàn goong không còn nữa, thầy Thảo Giang bày hết mọi ngón nghề cho đứa con của người bạn già. Nhạc sĩ Kpa Y Lăng không chỉ dạy cho La Y Sang chữ tình, chữ nghĩa với đồng bào mình, mà còn muốn con trai biết tự hào về vùng đất với những nét văn hóa riêng có của người Bana Chăm. Cuối đời, cả nhà văn Y Điêng, nhà nghiên cứu Ka Sô Liễng đều mong có một mảnh vườn nhỏ để chăm chút những lúc rảnh rang. Kpa Y Lăng ở TP Hồ Chí Minh, không có mảnh vườn, đám rẫy nào, nhưng ông có cả Tây Nguyên rộng lớn. Còn hạt giống mà Kpa Y Lăng đã ươm mầm từ vùng cao nguyên đất đỏ giờ đã vươn thành cây, gọi chim về tụ đàn, hót vang. La Y Sang đã trở thành một trong năm thành viên của nhóm Sân Khấu Việt, đưa nhạc cụ truyền thống Tây Nguyên biểu diễn thường xuyên ở nhiều nước châu Âu… Nhà nghiên cứu Linh Nga Niê Kdăm đánh giá rất cao những đóng góp của cha con Kpa Y Lăng về văn hóa Tây Nguyên: “Nhạc sĩ Kpa Y Lăng sống ở Sài Gòn, cuộc sống khác với buôn làng ở đây nhưng ông luôn hướng về buôn làng. Hai cha con ông rất yêu quý dân ca, cồng chiêng Tây Nguyên, biết làm và chơi được nhiều nhạc cụ: đàn goong, đàn t’rưng, sáo… của đồng bào Bana, Gia Rai và nhiều tộc người khác. Vì vậy, nhiều người ở các buôn làng Tây Nguyên quen gọi Kpa Y Lăng là già làng Tây nguyên”. TRẦN THANH HƯNG
