Trong suốt thời kỳ đấu tranh cách mạng, cảm hứng âm nhạc bắt nguồn từ tình yêu quê hương đất nước và hai cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc đã luôn tạo nên những bản hợp xướng, tổ khúc, ca khúc có giá trị và tạo nên một dòng nhạc cách mạng (hay còn được gọi là nhạc đỏ). Trong kho tàng âm nhạc đó, đề tài biên giới, nhân dân và các lực lượng vũ trang trên biên giới chiếm một vị trí đáng kể với những âm giai đẹp, tạo được dấu ấn sâu sắc trong công chúng cả nước. Từ ngàn xưa, trong quá trình mở cõi và gìn giữ giang sơn, cha ông ta đã đặc biệt chú trọng đến công việc đại sự bảo vệ biên cương của đất nước. Và như một lẽ hiển nhiên, biên giới cũng được coi là một phạm trù thiêng liêng trong tâm thức mọi con dân đất Việt. Một số làn điệu ca trù, chèo, vọng cổ… từ xa xưa cũng đã dựng các tuồng tích đề cập đến vấn đề biên giới, về tình nghĩa giữa hậu phương và người đi trấn thủ chốn địa đầu. Những năm đầu thế kỉ 20, khi “tân nhạc” ra đời, cùng với những ca khúc tiền chiến mang vẻ đẹp thuần khiết thì nhiều nhạc sĩ đã có tư tưởng hướng về biên giới. Đến nay, chúng ta vẫn chưa thể xác định được bài hát nào là tác phẩm đầu tiên viết về biên giới, nhưng theo nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha cho biết, thì từ năm 1947, nhạc sĩ Phạm Duy - một trong những đại diện đầu tiên của “tân nhạc” - đã đi thực tế tại thị xã Lào Cai và sáng tác ca khúc “Bên cầu biên giới” . Khi xuất hiện, ca khúc này đã được công chúng mến mộ nhiệt thành bởi giai điệu đẹp và ca từ miêu tả hình ảnh biên giới ấn tượng. Điều đáng trân trọng khác là giữa lúc cuộc kháng chiến cứu quốc đang vào giai đoạn cam go nhất, thì ca khúc thể hiện nỗi buồn của tuổi trẻ trước tình cảnh quê hương bị giặc tàn phá, nước nhà trong cảnh lầm than và những hoài bão của tuổi trẻ bị tan vỡ đã có sức lay động rất lớn đến giới trẻ cả nước, thúc đẩy tinh thần yêu nước và trách nhiệm với Tổ quốc: “Ngừng đây soi bóng bên dòng nước lũ. Cầu cao nghiêng dốc trên dòng sông sâu. Sầu vương theo sóng xuôi về cuối trời. Một vùng đau thương chốn làng cũ quê xưa…”. Sau này, nhạc sĩ Phạm Duy cũng có sáng tác thêm một ca khúc nữa được phổ từ bài thơ “Tây Tiến” nổi tiếng của cố nhà thơ Quang Dũng. Một bản hợp xướng đã tồn tại suốt 55 năm qua và vẫn được yêu thích cho đến tận hôm nay là bản hợp xướng “Tiếng hát biên thùy” , gồm bốn chương của nhạc sĩ Tô Hải. Nó ra đời cùng năm với sự thành lập của lực lượng Công an nhân dân vũ trang, nay là BĐBP. Bản giao hưởng đầy hùng tráng, thể hiện tinh thần kiên trung, bất khuất của những người lính làm nhiệm vụ nơi địa đầu vừa ra mắt đã tạo nên một sự chấn động trong giới làm nghề cũng như giới trẻ của thời kỳ ấy. Khi được thu âm, bản giao hưởng đặc sắc này đã được Nhà xuất bản Supraphon của Tiệp Khắc in riêng một đĩa 45 vòng/phút và trong một tuần đã bán hết năm nghìn đĩa. Giai đoạn cuối những năm 70, đầu những năm 80 thế kỷ trước được xác định là thời kỳ các ca khúc viết về biên giới ra đời nhiều hơn cả. Tìm hiểu về dòng ca khúc viết về đề tài biên giới, có thể nhận thấy các ca khúc có một điểm chung dễ nhận thấy là vẻ đẹp của núi rừng biên ải luôn khiến lòng người rung động. Nhạc sĩ Trần Chung và nhà thơ Lò Ngân Sủn mang đến một vẻ đẹp nao lòng người và rất nên thơ trong “Chiều biên giới” : “Em ơi, có nơi nào đẹp hơn chiều biên giới, khi mùa đào hoa nở, khi mùa sở ra cây, lúa lượn bậc thang mây, mùi tỏa ngát hương bay…”. Biên cương trong “Gửi em ở cuối sông Hồng” của nhạc sĩ Thuận Yến và nhà thơ Dương Soái lại êm đềm và tràn chảy nỗi nhớ hậu phương: “Anh ở biên cương, nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt. Ở nơi ấy mùa này con nước lắng phù sa in bóng đôi bờ…”. Còn trong “Hoa sim biên giới” của nhạc sĩ Minh Quang lại gợi lên những âm hưởng da diết, lãng mạn và chan chứa tình cảm: “Nếu em lên biên giới, em sẽ gặp bạt ngàn hoa, hoa sim, giữa đồi nắng gió, tím như ai chờ mong…”, ca khúc tựa như một lời tâm tình với người bạn gái hậu phương đã được rất nhiều thế hệ những người lính nơi biên giới, hải đảo yêu thích. Vào cuối những năm 70, khi tình hình biên giới cả hai tuyến phía Bắc và Tây Nam có nhiều bất ổn, các đoàn quân tiến ra tiền phương trong khí thế khẩn trương, quyết tâm giữ vững chủ quyền trên biên giới, hầu hết các nhạc sĩ tên tuổi của nước ta đã đồng hành cùng những người lính bằng hàng chục ca khúc tràn đầy nhuệ khí và tinh thần yêu nước. Nhạc sĩ Phạm Tuyên có “Chiến đấu vì độc tập tự do” ; nhạc sĩ Vũ Trọng Hối ghi tên trong dòng nhạc “biên giới” với “Lời tạm biệt lúc lên đường” ; nhạc sĩ Trần Tiến với hình ảnh đôi mắt của những người già và trẻ em đang khóc nơi biên giới đã làm nên ca khúc “Những đôi mắt mang hình viên đạn” ; nhạc sĩ Thế Hiển thì có bài “Hát về anh” , đề cập trực tiếp tới những hy sinh thầm lặng của người lính biên phòng. Nhạc sĩ Thanh Trúc có “Ngày mai anh lên đường” ; nhạc sĩ Vũ Hoàng sáng tác “Gửi lại em” trong thời kỳ chiến tranh biên giới Tây Nam; ca khúc “Nơi đảo xa” của nhạc sĩ Thế Song cũng được viết trong thời gian này. Cùng với đó là “Tình ca mùa xuân” - nhạc Trần Hoàn, thơ Nguyễn Loan; “Chút thư tình người lính biển” - nhạc Hoàng Hiệp, thơ Trần Đăng Khoa; “Cánh hoa lưu ly” của nhạc sĩ Diệp Minh Tuyền, hay “Mùa xuân bên cửa sổ” của cố nhạc sĩ Xuân Hồng; “Hãy yên lòng mẹ ơi” của Lư Nhất Vũ phổ thơ Lê Giang... Cũng trong giai đoạn này, bản hùng ca “Bốn mươi thế kỷ cùng ra trận” của nhạc sĩ Hồng Đăng được coi là một điểm nhấn ấn tượng với ca từ hừng hực khí thế chiến đấu, quyết tâm bảo vệ quê hương: “Bốn mươi thế kỷ cùng ra trận. Hát tiếp bài ca chống giặc ngoại xâm… Một dải non sông tha thiết yêu thương. Một tiếng nói chung, chỉ một con đường. Lịch sử gọi ta xông lên phía trước. Sẽ viết trọn bài ca anh hùng cứu nước...”. Cùng với “Bốn mươi thế kỉ cùng ra trận” , còn có “Hoa hồng trên điểm tựa” và “Hát trên miền biên giới” với giai điệu trầm hùng của nhạc sĩ Hồ Bắc: “Chúng tôi đi lên miền Tây, nơi biên cương đang giục giã... Chúng tôi đi trong rừng sâu nghe mênh mang hồn đất nước. Chúng tôi đi ven biển khơi nghe sóng hát tình quê hương. Biên giới bao yêu thương!”. Còn nhạc sĩ Trịnh Công Sơn thì đã sáng tác bài h
