Chín bậc tình yêu - An Thuyên

“Mười yêu không bằng người tình cũ
Mười nhớ không bằng nhớ bản xưa”
Nhà sàn của người Thái – “Hướn hạn phủ táy” là một công trình kiến trúc tài hoa, hoà đồng với thiên nhiên, đất trời cùng vạn vật. Từ kiến trúc xây dựng đến nghệ thuật trang trí đều bắt nguồn từ thực tế cuộc sống khách quan được cách điệu hoá đạt tới trình độ thẩm mỹ cao. Nhà sàn của người Thái bao giờ cũng làm số gian lẻ, hai đầu hồi – “tụp cống” khum khum như mai rùa, gắn với truyền thuyết về thuở khai thiên lập địa, thần rùa “Pua tấu” dạy cho người Thái biết cách làm nhà theo hình rùa đứng.
Người Thái có câu: “Khửn song phái/cái song đay”- tức là mở hai cửa/đi hai đường. Nhà người Thái cổ bao giờ cũng có hai cầu thang: “Tang chan”“Tang quản”. “Tang chan” ở cuối nhà, bên trái giành cho phụ nữ lên xuống. “Chan” là phần sàn nhà được nối dài ra ngoài trời. Đây là nơi các mẹ, các chị, các em… thường ngồi chơi lúc nhàn rỗi, thêu thùa… Cầu thang này bao giờ cũng mang số lẻ, thường là 9 bậc, ứng với 9 vía. Cầu thang dành riêng cho nam giới – “Tang quản” ở đầu nhà, thường có 7 bậc ứng với 7 vía.

Chín bậc tình yêu - (An Thuyên) - Thanh Hoa


Nhà sàn của người Thái cổ có hai bếp lửa – “Chík pháy”. Bếp lửa phía “Tang quản” dành cho người già, bếp chính ở phía “Tang chan” dành cho nữ giới. Giữa núi rừng trùng điệp, bếp lửa hồng trên nhà sàn như trái tim hồng, sưởi ấm và nuôi dưỡng cả về vật chất và tinh thần cho mỗi con người. Từ bếp giành cho người già đến hết cầu thang dành cho nam giới gọi là “quản”. Đây là nơi dành riêng cho đàn ông, phụ nữ không được đến khu vực này, trừ một số trường hợp đặc biệt. Nơi đây có gian thờ tổ tiên – “hỏng hóng” và cột thiêng – “sau hẹ”. Trên cột thiêng treo hình thần rùa bằng gỗ, ba bông lúa – “sam huống khẩu” và ba nhánh rau thì là – “sam hóm chík”… Ngoài ý nghĩa có tính biểu tượng của tô tem giáo thì còn mang bóng dáng của thuyết thiên-địa-nhân. Nhà sàn của người Thái Tây Bắc là nơi chứng kiến buồn vui của bao thế hệ để rồi mỗi người hiểu thêm về quá khứ, hiện tại và tương lai, trân trọng nâng niu những tài sản vô giá cả về vật chất và tinh thần đã trở thành truyền thống tốt đẹp và phấn đấu vì một ngày mai tươi sáng hơn. Quanh bếp lửa hồng, đã bao lần gia đình họ tộc quây quần nghe người già hát, ngâm, kể “khắp” những điều răn dạy về đạo lý làm người – “Quámk son cốn”, chuyện bản mường – “Quámk tố mướng”, Bước đường chinh chiến của cha ông – “Táy púk sấc”, Tiễn dặn người yêu – “Xống chụ xon xao”… cùng nồng say trong các điệu “xoè” ngày mừng cơm mới, lên nhà mới, hội cưới, ngày xuân…

Điệu múa dệt vải của dân tộc Thái
Nhà sàn còn là nơi con trai đan lát, thổi kèn, pí…con gái quay xa, dệt vải, thêu thùa… đã được khái quát trong câu thơ: Trai biết đàn chài/ gái biết dệt vải“nhinh hụ tháp phải/ trái hụ san he”. Các bản Thái thường quần tụ ven suối chân đồi. Những ngôi nhà sàn bình dị ấm cúng, khói lam thơm thoảng gió đồng,lách cách tiếng thoi đưa, đâu đây da diết một điệu khèn cấu khắp, lốc cốc tiếng mõ trâu đàn về bản… Tất cả làm nên một vẻ đẹp trong sáng đậm tình như một bức tranh sơn thuỷ, dân dã nguyên sơ của một nền văn hoá.
Ca khúc với "Chín bậc tình yêu" có lẽ ai cũng thuộc, nhưng không phải ai cũng hiểu: Tại sao bậc cầu thang nhà sàn lại có 9 bậc? Vẫn biết nhà sàn là không gian văn hóa rất đặc biệt, trong đó chiếc cầu thang giữ vai trò quan trọng không thể thiếu trong kiến trúc ngôi nhà sàn truyền thống, nó gắn bó hữu cơ mật thiết với ngôi nhà của nhóm các dân tộc ở nhà sàn -
Đó là nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (Thái, Lào, Lự, Tày, Nùng, Cao Lan - Sán Chỉ, Giáy, La Ha và Pu Péo). Mỗi chi tiết đều gắn với ý thức tâm linh của cộng đồng này. Đơn cử: Khi mới lọt lòng người cha đan tấm phên cài lá xanh làm "ta leo" đóng ở chân cầu thang để mong đứa bé khỏe mạnh, hay ăn chóng lớn, tránh những "vía độc, vía xấu"...
Và, tập đi, tập lên xuống với chiếc cầu thang để yêu, để hẹn, để tâm tình nơi cầu thang nhà sàn... đến khi mười tám, đôi mươi rời nhà mẹ đẻ theo "người ta" về nhà chồng, chiếc cầu thang gắn với tình mẫu tử và hình bóng người mẹ như ca khúc trên. Cầu thang còn là một bộ phận trong nghi lễ, nghi thức trong mỗi ngôi nhà, mỗi gia đình... Người Thái có câu "chưa lên cầu thang, chưa vào nhà", cầu thang của người Thái Tây Bắc như cái cổng vào mỗi ngôi nhà của người Kinh ở đồng bằng là thế!
Đây là một tục hay. Ngoài ý nghĩa cuộc sống vật chất và tinh thần của con người còn thể hiện tâm hồn, cốt cách ứng xử khi giao tiếp, ăn uống, vui chơi trong những ngày đầu năm nơi cộng đồng, đặc biệt tại gia đình. Qua “chín bậc tình yêu”, khách bước lên sàn nhà. Gia chủ ra tận cầu thang đón rước và đưa vào gian chính giữa. Trên những chiếc chiếu hoa mới trải rộng, khách và chủ đưa ra lời chúc năm mới, cùng nhâm nhi chén trà ngon để cảm nhận hương vị của núi rừng. Lúc này, dãy lan can quanh nhà bắt đầu diễn ra cảnh gõ sạp mừng khách tới chơi, chúc tết. Tùng... cắc... cắc... rồi đảo lại cắc... cắc... tùng... Ít thì 5, 6, nhiều thì 9, 10 người, phần lớn là nam thanh nữ tú (con cháu trong nhà) giỏi văn nghệ tham gia gõ. Trong số này, một điều khiển trống dập, số còn lại mỗi người cầm một ống tre hoặc nứa ngộ đã cắt bỏ mấu, đứng thành hàng gõ phối hợp. Mỗi lần trống dập thì những người cầm ống đồng loạt trổ ống xuống sàn, rồi đập 2 ống vào nhau, xen kẽ với âm thanh của trống. Giữa trống và ống phối hợp sao cho liên hoàn đều, đúng nhịp. Sự chuyển động của âm thanh tạo nên không khí trong nhà vừa sôi động vừa gây hưng phấn cho những người có mặt. Cuộc vui từ màn gõ sạp độc đáo này kéo dài tới 15 phút. Khi người nhà bưng cỗ ra, khách đã đông đủ quanh mâm, tiếng gõ sạp mới dừng lại. Ăn uống đã tàn, với người Thái sau đó sẽ là màn xòe. Các cô gái tươi tắn, khăn piêu rực rỡ hoa văn, thắt lưng xanh đỏ, áo cỏm cúc bạc, họ chia nhau tản ra mời khách cùng xòe. Vui tết, không ai từ chối. Kết thúc, khách xuống thang, nam thanh nữ tú lại một lần nữa thay nhau cầm những chai rượu, tiếp tục đứng ở lan can rót mời chia tay.


Một trong những điệu xòe Thái nổi tiếng là múa sạp
Xòe là các điệu múa dân gian bắt nguồn từ thực tế cuộc sống, được những người Thái – những nghệ sỹ dân gian thổi vào hơi thở của tình yêu, khát vọng vươn tới tự do, hạnh phúc, làm cho các điệu xòe lung linh, sống động và trường tồn.Người Thái Tây Bắc sống giữa thiên nhiên hùng vĩ, cần cù sáng tạo trong công cuộc chinh phục thiên nhiên, anh dũng quật cường chống lại kẻ thù hai chân và bốn chân. Mỗi khi hoàn thành công việc trọng đại, mọi người lại nắm tay nhau quanh đống lửa nhảy múa, ăn mừng. Những điệu xòe hình thành, phát triển và hoàn thiện, mô phỏng những bước đi của cha ông khai phá đất đai, phát rẫy, trồng lúa, lấy nước, tung khăn, mời rượu... Thực tế cuộc sống và những ước mơ, khát vọng được diễn tả rất sinh động và tinh tế.Nói tới xòe Thái là phải nói tới các điệu xòe cổ: Điệu “khắm khen” – quanh đống lửa, mọi người nắm tay nhau nhảy múa. Đây là điệu múa mang tính sơ khai, biểu lộ sự gắn kết cộng đồng, mong ước một cuộc sống ấm no, hạnh phúc vẹn tròn. Điệu “khắm khăn mơi lẩu” – nâng khăn mời rượu. Đây là điệu múa đầy chất trữ tình và ấm áp tình người, thể hiện lòng hiếu khách. Điệu “phá xí” – bổ bốn, diễn tả tình đoàn kết của cộng đồng, hướng về tổ tiên, quê hương của mỗi thành viên. Điệu “đổi hôn” – múa tiến lùi, như muốn khẳng định dù đất trời có đổi thay, cuộc sống có như thế nào thì tình người vẫn luôn sắt son bền chặt. Điệu “nhôm khăn” – tung khăn, là điệu xòe tưng bừng nhất, hay dùng khi mùa vụ bội thu, đám cưới, lên nhà mới... Dần dần, từ các điệu xòe cổ, các nghệ nhân dân gian xây dựng được tới 32 điệu xòe mang bóng dáng các sinh hoạt thường ngày: “xe cúp” – múa nón, “xe tẳng chai” – múa chai, “xe kếp phắc” – hái rau, “xe cáp” – múa sạp...

“Không xòe không tốt lúa Không xòe thóc cạn bồ”.
Các điệu xòe nhịp nhàng, sôi động trong tiếng trống, chiêng, khèn, pí, tính tẩu, đôi khi có cả các lời hát phụ họa cho thêm phần sinh động.Các điệu xòe vòng sôi nổi bao nhiêu thì các bài xòe điệu lại tinh tế, duyên dáng bấy nhiêu. Triết lý âm – dương, đất – trời, lửa – nước và ý nghĩa nhân sinh cao cả ẩn chứa trong các điệu xòe.Người Thái có câu ca: “Không xòe không tốt lúa Không xòe thóc cạn bồ”. Qua mỗi bước xòe, người ta như được gột rửa tinh thần, gần gũi, chan hòa với nhau hơn, yêu người, yêu đời để bước vào cuộc sống lao động với một niềm tin sáng trong, phơi phới.
Sức hấp dẫn của xòe chính là sự sôi nổi, gần gũi mà đậm tình như hơi thở của cuộc sống. Xòe vòng luôn thu hút được tất cả mọi người, không phân biệt người già hay người trẻ, lạ hay quen. Mọi người nắm tay nhau thân ái cùng bước xoay tròn quanh đống lửa theo chiều kim đồng hồ như sự phát triển của cuộc sống. Vì vậy, xòe vòng luôn thu hút được cả với khách du lịch trong và ngoài nước. Xòe vòng có thể có số lượng lớn người tham gia. Đã từng có những vòng đại xòe với số lượng đông tới hàng ngàn người ở Yên Bái, Điện Biên vô cùng sôi động.
Trong chế độ thực dân, phong kiến, các điệu xòe và kiếp gái xòe chỉ là trò mua vui cho bọn quan lại thống trị. Ngọn lửa hội xòe bao lần run rẩy tưởng chừng bị tắt lụi nhưng ngọn lửa trong trái tim những người Thái Tây Bắc vẫn nồng nàn, tỏa sáng. Trong các làng bản, các nghệ nhân vẫn âm thầm truyền dạy cho các thế hệ con cháu những tinh hoa văn hóa của dân tộc mình.Dưới ánh sáng cách mạng, ngọn lửa hội xòe hồi sinh. Lửa rực hồng mỗi đêm xòe ngày hội, lửa nhảy nhót trong những bước đi bay nhảy, lửa rạo rực trong trái tim mỗi người dân Tây Bắc, những con người chịu thương chịu khó, cần cù, anh dũng và làm chủ tương lai.Ngày nay, ở khắp miền Tây Bắc, mỗi làng bản, xã, phường đều có các đội văn nghệ, các đội xòe phục vụ cho đời sống cộng đồng, cho các đợt liên hoan văn nghệ, phục vụ du lịch. Cuộc sống mới chắp cánh cho bước xòe bay bổng. Nếu có dịp hành hương lên Tây Bắc, có ai không trầm trồ thán phục trước những điệu xòe sôi nổi và tinh tế. Những cô gái, các mẹ, các chị hàng ngày đảm đang trong việc làm nương rẫy, quay dệt vải... giờ đây tươi trẻ, hồn nhiên trong điệu dân vũ. Rồi khi các cô gái nâng chén rượu thơm, cất tiếng hát chân tình mà say đắm:
“Đừng sợ say Đây tay ngà Chén đã dâng đầy”.
Ngọn lửa hội xòe được thắp lên, tiếng trống, tiếng khèn gọi mời tha thiết: “Vào đây anh Tay cầm tay múa xòe cùng em... Kìa hội vui! Vào đi anh! Đừng để em cô đơn một mình... Đôi tay ngà chờ đón người ơi!”.
Có ai cầm lòng được, để rồi trái tim thôi thúc bước vào vòng xòe say đắm. Tây Bắc huyền thoại rạng ngời ánh lửa và lòng người cứ phơi phới, rạo rực đắm say...
(Sưu tầm)

Bình luận (0)