“Mười yêu không bằng người tình cũ Mười nhớ không bằng nhớ bản xưa” Nhà sàn của người Thái – “Hướn hạn phủ táy” là một công trình kiến trúc tài hoa, hoà đồng với thiên nhiên, đất trời cùng vạn vật. Từ kiến trúc xây dựng đến nghệ thuật trang trí đều bắt nguồn từ thực tế cuộc sống khách quan được cách điệu hoá đạt tới trình độ thẩm mỹ cao. Nhà sàn của người Thái bao giờ cũng làm số gian lẻ, hai đầu hồi – “tụp cống” khum khum như mai rùa, gắn với truyền thuyết về thuở khai thiên lập địa, thần rùa “Pua tấu” dạy cho người Thái biết cách làm nhà theo hình rùa đứng. Người Thái có câu: “Khửn song phái/cái song đay” - tức là mở hai cửa/đi hai đường. Nhà người Thái cổ bao giờ cũng có hai cầu thang: “Tang chan” và “Tang quản” . “Tang chan” ở cuối nhà, bên trái giành cho phụ nữ lên xuống. “Chan” là phần sàn nhà được nối dài ra ngoài trời. Đây là nơi các mẹ, các chị, các em… thường ngồi chơi lúc nhàn rỗi, thêu thùa… Cầu thang này bao giờ cũng mang số lẻ, thường là 9 bậc, ứng với 9 vía. Cầu thang dành riêng cho nam giới – “Tang quản” ở đầu nhà, thường có 7 bậc ứng với 7 vía. Nhà sàn của người Thái cổ có hai bếp lửa – “Chík pháy” . Bếp lửa phía “Tang quản” dành cho người già, bếp chính ở phía “Tang chan” dành cho nữ giới. Giữa núi rừng trùng điệp, bếp lửa hồng trên nhà sàn như trái tim hồng, sưởi ấm và nuôi dưỡng cả về vật chất và tinh thần cho mỗi con người. Từ bếp giành cho người già đến hết cầu thang dành cho nam giới gọi là “quản”. Đây là nơi dành riêng cho đàn ông, phụ nữ không được đến khu vực này, trừ một số trường hợp đặc biệt. Nơi đây có gian thờ tổ tiên – “hỏng hóng” và cột thiêng – “sau hẹ” . Trên cột thiêng treo hình thần rùa bằng gỗ, ba bông lúa – “sam huống khẩu” và ba nhánh rau thì là – “sam hóm chík” … Ngoài ý nghĩa có tính biểu tượng của tô tem giáo thì còn mang bóng dáng của thuyết thiên-địa-nhân. Nhà sàn của người Thái Tây Bắc là nơi chứng kiến buồn vui của bao thế hệ để rồi mỗi người hiểu thêm về quá khứ, hiện tại và tương lai, trân trọng nâng niu những tài sản vô giá cả về vật chất và tinh thần đã trở thành truyền thống tốt đẹp và phấn đấu vì một ngày mai tươi sáng hơn. Quanh bếp lửa hồng, đã bao lần gia đình họ tộc quây quần nghe người già hát, ngâm, kể “khắp” những điều răn dạy về đạo lý làm người – “Quámk son cốn” , chuyện bản mường – “Quámk tố mướng” , Bước đường chinh chiến của cha ông – “Táy púk sấc” , Tiễn dặn người yêu – “Xống chụ xon xao” … cùng nồng say trong các điệu “xoè” ngày mừng cơm mới, lên nhà mới, hội cưới, ngày xuân… Điệu múa dệt vải của dân tộc Thái Nhà sàn còn là nơi con trai đan lát, thổi kèn, pí… con gái quay xa, dệt vải, thêu thùa… đã được khái quát trong câu thơ: Trai biết đàn chài/ gái biết dệt vải – “nhinh hụ tháp phải/ trái hụ san he”. Các bản Thái thường quần tụ ven suối chân đồi. Những ngôi nhà sàn bình dị ấm cúng, khói lam thơm thoảng gió đồng, lách cách tiếng thoi đưa, đâu đây da diết một điệu khèn cấu khắp, lốc cốc tiếng mõ trâu đàn về bản… Tất cả làm nên một vẻ đẹp trong sáng đậm tình như một bức tranh sơn thuỷ, dân dã nguyên sơ của một nền văn hoá. Ca khúc với "Chín bậc tình yêu" có lẽ ai cũng thuộc, nhưng không phải ai cũng hiểu: Tại sao bậc cầu thang nhà sàn lại có 9 bậc? Vẫn biết nhà sàn là không gian văn hóa rất đặc biệt, trong đó chiếc cầu thang giữ vai trò quan trọng không thể thiếu trong kiến trúc ngôi nhà sàn truyền thống, nó gắn bó hữu cơ mật thiết với ngôi nhà của nhóm các dân tộc ở nhà sàn - Đó là nhóm ngôn ngữ Tày - Thái (Thái, Lào, Lự, Tày, Nùng, Cao Lan - Sán Chỉ, Giáy, La Ha và Pu Péo). Mỗi chi tiết đều gắn với ý thức tâm linh của cộng đồng này. Đơn cử: Khi mới lọt lòng người cha đan tấm phên cài lá xanh làm "ta leo" đóng ở chân cầu thang để mong đứa bé khỏe mạnh, hay ăn chóng lớn, tránh những "vía độc, vía xấu" ... Và, tập đi, tập lên xuống với chiếc cầu thang để yêu, để hẹn, để tâm tình nơi cầu thang nhà sàn... đến khi mười tám, đôi mươi rời nhà mẹ đẻ theo "người ta" về nhà chồng, chiếc cầu thang gắn với tình mẫu tử và hình bóng người mẹ như ca khúc trên. Cầu thang còn là một bộ phận trong nghi lễ, nghi thức trong mỗi ngôi nhà, mỗi gia đình... Người Thái có câu "chưa lên cầu thang, chưa vào nhà" , cầu thang của người Thái Tây Bắc như cái cổng vào mỗi ngôi nhà của người Kinh ở đồng bằng là thế! Đây là một tục hay. Ngoài ý nghĩa cuộc sống vật chất và tinh thần của con người còn thể hiện tâm hồn, cốt cách ứng xử khi giao tiếp, ăn uống, vui chơi trong những ngày đầu năm nơi cộng đồng, đặc biệt tại gia đình. Qua “chín bậc tình yêu” , khách bước lên sàn nhà. Gia chủ ra tận cầu thang đón rước và đưa vào gian chính giữa. Trên những chiếc chiếu hoa mới trải rộng, khách và chủ đưa ra lời chúc năm mới, cùng nhâm nhi chén trà ngon để cảm nhận hương vị của núi rừng. Lúc này, dãy lan can quanh nhà bắt đầu diễn ra cảnh gõ sạp mừng khách tới chơi, chúc tết. Tùng... cắc... cắc... rồi đảo lại cắc... cắc... tùng... Ít thì 5, 6, nhiều thì 9, 10 người, phần lớn là nam thanh nữ tú (con cháu trong nhà) giỏi văn nghệ tham gia gõ. Trong số này, một điều khiển trống dập, số còn lại mỗi người cầm một ống tre hoặc nứa ngộ đã cắt bỏ mấu, đứng thành hàng gõ phối hợp. Mỗi lần trống dập thì những người cầm ống đồng loạt trổ ống xuống sàn, rồi đập 2 ống vào nhau, xen kẽ với âm thanh của trống. Giữa trống và ống phối hợp sao cho liên hoàn đều, đúng nhịp. Sự chuyển động của âm thanh tạo nên không khí trong nhà vừa sôi động vừa gây hưng phấn cho những người có mặt. Cuộc vui từ màn gõ sạp độc đáo này kéo dài tới 15 phút. Khi người nhà bưng cỗ ra, khách đã đông đủ quanh mâm, tiếng gõ sạp mới dừng lại. Ăn uống đã tàn, với người Thái sau đó sẽ là màn xòe. Các cô gái tươi tắn, khăn piêu rực rỡ hoa văn, thắt lưng xanh đỏ, áo cỏm cúc bạc, họ chia nhau tản ra mời khách cùng xòe. Vui tết, không ai từ chối. Kết thúc, khách xuống thang, nam thanh nữ tú lại một lần nữa thay nhau cầm những chai rượu, tiếp tục đứng ở lan can rót mời chia tay. Một trong những điệu xòe Thái nổi tiếng là múa sạp Xòe là các điệu múa dân gian bắt nguồn từ thực tế cuộc sống, được những người Thái – nhữ
