Bàn về ca khúc cách mạng hiện nay QĐND - LTS: Những ca khúc cách mạng mà lâu nay chúng ta vẫn quen gọi là bài hát truyền thống hay nhạc đỏ luôn được công chúng ưa thích. Trong hai năm qua, nhiều ca khúc cách mạng đi cùng năm tháng đã được một số tác giả "làm mới" ca từ để cổ vũ, động viên công cuộc chiến đấu chống dịch Covid-19, được công chúng hào hứng đón nhận, lan tỏa mạnh mẽ trong nhịp sống đời thường. Điều đó chứng tỏ, những giai điệu hào sảng, tràn đầy nhiệt huyết, thấm đẫm ân tình vẫn có sức sống bền bỉ trong nhân dân. Vậy thực chất nhạc đỏ đang ở đâu trong đời sống âm nhạc nước ta hiện nay? Chúng tôi xin giới thiệu vệt bài bàn về chủ đề này của nhạc sĩ, nhà lý luận phê bình âm nhạc Nguyễn Đình San. Bài 1: Sức hấp dẫn của nhạc đỏ Công chúng âm nhạc gọi nhạc cách mạng, nhạc truyền thống một cách trìu mến là nhạc đỏ. Đây là cách gọi ngắn gọn và dễ hiểu. Tuy sự phân loại màu nhạc hay khái niệm về các dòng nhạc chưa bao giờ đạt được sự thống nhất tuyệt đối trong giới chuyên môn cũng như trong cộng đồng âm nhạc, nhưng các ca khúc nhạc đỏ thường để cổ vũ tinh thần lạc quan cách mạng, nêu cao sĩ khí, ý chí chiến đấu, khuyến khích lý tưởng sống cao đẹp hoặc là những bài hát trữ tình cách mạng, thể hiện tình yêu quê hương đất nước hoặc động viên tinh thần lao động, yêu cuộc sống, cộng đồng, dân tộc. Các ca khúc nhạc đỏ thường ít tính hiện thực hóa mà mang tính lý tưởng hóa hay lãng mạn hóa cao, nhưng khác với các ca khúc thời tiền chiến có tính lãng mạn tách rời đời sống, thường không có không gian hoặc thời gian cụ thể, nhạc đỏ đặt tính lãng mạn, lý tưởng hóa gắn với cuộc sống xã hội, có không gian, thời gian cụ thể và thực tế hóa. Từ trái sang phải, các Nghệ sĩ Ưu tú: Thanh Loan, Thúy Nội, Hồng Hạnh, Anh Phương biểu diễn trong Chương trình nghệ thuật "Với Đảng vẹn tròn tin yêu" lần thứ 5 (năm 2020) do Báo Quân đội nhân dân và Trung tâm Phát thanh-Truyền hình Quân đội tổ chức. Có người nghĩ nhạc đỏ chỉ là những bài ca được ra đời trong những giai đoạn cách mạng "nước sôi lửa bỏng" như trước và trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ. Thực tế là loại nhạc này bao hàm cả những sáng tác trong thời bình theo phong cách truyền thống-tức không phải các dòng mà ta vẫn gọi là nhạc nhẹ, nhạc trẻ theo phong cách hiphop, pop, rock, rap... Nhạc đỏ còn được gọi là nhạc truyền thống vì lẽ ấy. Truyền thống là những gì chính thống được lưu truyền, được coi như mẫu mực. Sự ra đời của dòng nhạc đỏ bắt đầu từ những năm 40 của thế kỷ trước mà ta vẫn gọi là thời kỳ tiền khởi nghĩa (từ năm 1940 đến trước 19-8-1945). Thậm chí, từ năm 1930, với sự xuất hiện bài hát cách mạng đầu tiên có tên “Cùng nhau đi Hồng binh” của Đinh Nhu: Cùng nhau đi Hồng binh. Đồng tâm ta đều bước. Đừng cho quân thù thoát. Ta quyết chí hy sinh. Nào anh em nghèo đâu? Liều thân cho đời sống... Bài hát ra đời trong phong trào cách mạng năm 1930, ngay sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập. Đinh Nhu quê ở Hải Phòng, hoạt động cách mạng từ khi còn rất trẻ, tác giả sáng tác ca khúc này năm 20 tuổi. Về sau, Đinh Nhu bị bắt và bị giặc xử bắn, không kịp chứng kiến ngày dân tộc độc lập (2-9-1945). Vào đầu thập niên 1940, xuất hiện nhiều bài ca cách mạng hừng hực khí thế yêu nước, căm thù giặc và đau đáu khát vọng giải phóng dân tộc của hai nhạc sĩ tiêu biểu: Lưu Hữu Phước và Đỗ Nhuận. Đó là những bài: “Ải Chi Lăng”, “Bạch Đằng giang”, “Hội nghị Diên Hồng”, “Hồn tử sĩ”, “Hờn sông Gianh”, “Lên đàng”, “Lời ru chim lạc”, “Tiếng gọi thanh niên”... (Lưu Hữu Phước); “Đoàn lữ nhạc”, “Hận Sơn La”, “Du kích ca”, “Côn Đảo”, “Chiều tù”, “Tiếng gọi tù nhân”, “Nhớ chiến khu”... (Đỗ Nhuận). Lúc những bài hát này ra đời, người ta đã nghe quá nhiều những bài hát sướt mướt, nỉ non trong dòng nhạc gọi là tiền chiến của những nhạc sĩ: Lê Yên, Văn Chung, Doãn Mẫn, Văn Cao, Đặng Thế Phong, Dương Thiệu Tước... tuy lúc đầu rất hấp dẫn công chúng nhưng nghe mãi rồi cũng chán. Và trong không khí sục sôi cách mạng thời kỳ tiền khởi nghĩa, những bài hát của hai nhạc sĩ Lưu Hữu Phước và Đỗ Nhuận đã “gãi đúng chỗ ngứa”, tức thổi vào tâm hồn họ luồng sinh khí mới, phù hợp với tình cảm yêu nước, căm thù giặc của họ. Ai nấy đều hân hoan, náo nức đón nhận. Cho tới hôm nay, nghe lại những bài này, ta vẫn thấy trong lòng rạo rực như được sống lại những năm tháng hào hùng. Ngay từ khi mới ra đời, ca khúc cách mạng Việt Nam đã hấp dẫn công chúng như thế. Sức sống của dòng nhạc này mãnh liệt, vững chãi, trường tồn theo thời gian. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở cả 3 miền đất nước, nhiều bài ca lại được ra đời với nội dung phản ánh mọi mặt đời sống kháng chiến của dân tộc với ngôn ngữ âm nhạc thấm đượm chất liệu dân gian, hồn dân tộc nên được công chúng rất ưa thích. Có thể nhắc đến một số bài nổi tiếng trong hàng trăm bài hay đã ra đời: “Hò kéo pháo” (Hoàng Vân), “Hành quân xa”, “Trên đồi Him Lam” (Đỗ Nhuận), “Qua miền Tây Bắc” (Nguyễn Thành), “Chiến binh ca vũ khúc” (Nguyễn Ngọc Thới), “Hò dân cày” (Văn Chung), “Bộ đội về làng” (Lê Yên), “Vì nhân dân quên mình” (Doãn Quang Khải), “Lên ngàn", “Nhạc rừng” (Hoàng Việt), “Tự túc” (Dương Minh Ninh), “Du kích Long Phú” (Quốc Hương), “Tiểu đoàn 307” (Nguyễn Hữu Trí)... và rất nhiều bài không thể kể hết. Những bài này vẫn còn phát huy tác dụng đến hôm nay, vẫn thường xuyên được vang lên trong các sinh hoạt cộng đồng của nhân dân. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đã để lại nhiều bài rất hay mà ở trên chỉ là một số lượng ít ỏi được nhắc đến. Tới nay, nhiều công chúng cao tuổi vẫn nói là nghe ca khúc ra đời thời chống Pháp, chống Mỹ thấy rất hay trong khi bài hát ra đời thời bây giờ thì “không thể nghe được”. Họ nhận xét, nghe những bài hôm nay thấy nhạt nhẽo hoặc nhộn nhạo, "Tây không ra Tây, Tàu không ra Tàu". Bài hát ngày trước nghe đi nghe lại không biết chán trong khi bài hát hôm nay khó có thể nghe hết cả bài. Về tình trạng này, tôi sẽ phân tích ở những bài viết sau. Tiếp nối truyền thống của ca khúc thời chống Pháp, đến giai đoạ
