Lịch sử đất nước qua âm nhạc Từ khi nền tân nhạc của Việt Nam ra đời (thập niên 30 của thế kỷ trước), đã manh nha xuất hiện một dòng nhạc mà sau này sẽ song hành cùng dân tộc, đó là nhạc đỏ, hay là nhạc cách mạng. Những bài nhạc đỏ đầu tiên có thể kể đến: Cùng nhau đi hồng binh (Đinh Nhu), Côn Đảo , Du kích ca (Đỗ Nhuận), Thăng Long hành khúc ca , Tiến quân ca (Văn Cao), cùng nhiều hành khúc chính luận của Lưu Hữu Phước như Bạch Đằng Giang , Xếp bút nghiên , Lên đàng , Tiếng gọi thanh niên … ra đời trong giai đoạn 1930-1945. Tuy vậy, nhạc đỏ thực sự hình thành phải là từ sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công. Nhạc đỏ được định nghĩa (theo wikipedia) gồm " những bài hát sáng tác trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, ở miền Bắc trong thời kỳ chiến tranh và cả sau năm 1975 sau khi Việt Nam thống nhất. Các ca khúc nhạc đỏ thường để cổ vũ tinh thần chiến đấu của chiến sĩ, phục vụ chiến tranh, truyền đạt những chính sách của nhà nước, khuyến khích tình yêu lý tưởng cộng sản, cũng có cả những bài hát trữ tình, thể hiện tình yêu quê hương đất nước hoặc cổ vũ lao động, xây dựng ". Với những đặc thù đó, nhạc đỏ đã song hành cùng cả dân tộc trong gần như cả thế kỷ 20, qua những năm tháng đầy khói lửa và bom đạn chiến tranh, rồi đến những năm tháng dạt dào cảm hứng xây dựng đất nước. Đến mức mỗi khi nghe lại một ca khúc nhạc đỏ nào đó, những người Việt Nam thuộc " thế hệ chiến tranh", "thế hệ bao cấp " đều được gợi nhớ về cả một thời đã qua trong lịch sử dân tộc. Không khí Cách mạng Tháng Tám được ghi lại chói lọi, hào hùng trong Diệt phát xít (Nguyễn Đình Thi), Mười chín tháng tám (Xuân Oanh), Đoàn Vệ quốc quân (Phan Hùynh Điểu)… Kháng chiến chống Pháp vừa dữ dội vừa bi tráng hiện lên trong âm nhạc với " làng tôi xanh bóng tre " (Văn Cao) hay " làng tôi sau lũy tre mờ xa, đồng quê thân thương những nếp nhà " (Hồ Bắc). Rồi Về miền Trung (Phạm Duy), Niềm thương mến (Phan Nhân), Bình Trị Thiên khói lửa (Nguyễn Văn Thương), Du kích sông Thao (Đỗ Nhuận), Quê hương anh bộ đội (Xuân Oanh), Lên ngàn (Hoàng Việt), Đường lên Tây Bắc (Văn An)… Có những phút nằm kề bên nhau, nói tâm tình lòng không giấu nhau Càng hiểu nhau ta càng thương nhau, càng thương nhau chung một mối tình – tình đấu tranh giành nước non (Niềm thương mến – Phan Nhân) Rồi âm nhạc đưa người nghe ngày nay trở lại 20 năm kháng chiến chống Mỹ máu lửa với Không cho chúng nó thoát (Hoàng Vân), Cô gái vót chông (Hoàng Hiệp), Rừng xanh vang tiếng talư (Phương Nam)… 30 năm chiến tranh kết thúc, mỗi người Việt Nam lại như bay lên " trong đêm pháo hoa ", nhớ tới " Bác Hồ trong ngày vui đại thắng " (Phạm Tuyên), khi hòa lòng mình trong " đất nước trọn niềm vui " (Hoàng Hà)… Tiếp đến những năm hậu chiến, khó khăn chất chồng, người dân hai miền vừa phải nỗ lực xây dựng đất nước, vừa phải nắm chắc cây súng bảo vệ vùng biên cương. Đã lại có những bài hát phản ánh tâm tư tình cảm của những con người đang ra sức hàn gắn vết thương chiến tranh cho mảnh đất nơi họ sống: Nơi em gặp anh (Hoàng Hiệp), Người đi xây hồ Kẻ Gỗ (Nguyễn Văn Tý), Giai điệu Tổ quốc (Trần Tiến), Bến cảng quê hương tôi (Hồ Bắc), Mùa xuân từ những giếng dầu (Tôn Thất Lập), Đất nước bên bờ sóng (Thái Văn Hóa), Việt Nam - đất nước tình yêu (Lệ Giang)… Nơi em gặp anh có hoa vàng rực rỡ, có khung trời mộng mơ, biển xanh bao la triền miên sóng vỗ. Nơi em gặp anh, nắng xua tan mù sương, gió thôi mang mùi đạn bom, vết thương đang lành trên thân mình. (Nơi em gặp anh – Hoàng Hiệp) Không hề quá lời khi nói rằng nhạc đỏ đã gắn với những thời kỳ như thế trong lịch sử dân tộc, và chúng ta đã có thể " chép sử bằng nhạc ". Chiến tranh kết thúc. Cùng trong thời gian xây dựng và bảo vệ Tổ quốc thời " hậu chiến ", những dòng nhạc khác đã hình thành và ngày càng phát triển, với một màu sắc ít "đỏ" hơn trước. Đó là nhạc nhẹ, nhạc trữ tình, thậm chí dần dần xuất hiện cả rock… Những ca khúc thuộc các dòng nhạc này lấy cảm hứng chủ yếu từ tình yêu đôi lứa. Nổi lên gương mặt nhạc sĩ với một loạt sáng tác được ưa thích: Chuyện tình của biển , Hoa tím ngoài sân , Phố biển … Mặt trời bé con , Tùy hứng lý ngựa ô , Ngọn lửa cao nguyên … H'zen lên rẫy , Ơi Ma'drak, Em muốn sống bên anh trọn đời … Mùa xuân tình yêu , Mong đợi ngậm ngùi , Một thoáng quê hương . Và cùng với sự trỗi dậy của "nhạc tình", tình yêu quê hương vẫn còn nhưng trở thành cảm hứng "thứ yếu" trong âm nhạc. Dường như có một chút nỗ lực cuối cùng, hòa trộn hai thứ tình yêu – tình cảm nam nữ và tình yêu quê hương, thậm chí yêu thiên nhiên, phong cảnh – trong những bài hát ở nửa cuối thập niên 80, nhưng dù vậy, chất trữ tình ngày càng "lấn át". Những khán giả "hoài cổ" bây giờ nhìn vào danh sách các ca khúc trong chương trình "Bài hát Việt" hay "Làn sóng xanh", có khi nào thở dài: Phải chăng nhạc đỏ đã suy? Nhất là thời kỳ này đây, khi Việt Nam bắt đầu bước chân vào hội nhập quốc tế và phải "đấu tranh" để giành một vị trí trên bản đồ thế giới, thì không còn thấy những sáng tác mới mang tính tiêu biểu của thời đại, để các thế hệ sau này có thể nghe lại và hiểu về thế hệ chúng ta hôm nay. Đã không còn có thêm những bài ca đất nước, những "giai điệu Tổ quốc" nữa. Thể loại nhạc nào cũng có khán thính giả của nó. Nhạc đỏ cũng vậy – đã thu hút trái tim của hàng triệu con người suốt thời chiến tranh máu lửa hay giai đoạn hòa bình đầy khó khăn, vất vả. Tuy nhiên, thời đó đã qua. Đa số các bài nhạc đỏ mang đậm tính tuyên truyền, cổ động, nên đặc biệt phù hợp với những thời kỳ cần "dẹp" bớt cái tôi mà lo cho cái chung, cái tập thể. Đến giờ thì những bài ca đó nhìn chung chỉ thích hợp với các dịp kỷ niệm, chứ khó có thể còn được phổ cập rộng rãi trong giới trẻ - một thế hệ mới với tâm tư, tình cảm và nghĩ suy có nhiều điểm khác trước. Những gì còn lại và có thể ít nhiều "vượt thời gian" là những ca khúc trữ tình - hát về tình yêu thời chiến tranh, nỗi niềm chia cắt, tình yêu quê hương đất nước, nhưng ít lên gân, đỡ hô khẩu hiệu ồn ào… Có thể kể đến Tình ca (Hoàng Việt), Câu hò bên bến Hiền Lương (nhạc: Hoàng Hiệp, lời: Hoàng Hiệp - Đằng Giao), Tình em (nhạc: Huy
