Định Hải

Định Hải là một trong những nhà thơ có nhiều cống hiến cho nền văn học thiếu nhi Việt Nam. Ông tên thật là Nguyễn Biểu, sinh ngày 6-6-1937, quê xã Định Hải, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hoá, nguyên Tổng biên tập tạp chí Tuổi Xanh, nguyên Trưởng ban Văn học thiếu nhi Hội nhà văn Việt Nam.

Từ 1962 đến nay, Định Hải đã sáng tác rất nhiều thể loại cho thiếu nhi như: truyện ngắn, truyện thơ, thơ, hoạt cảnh, viết lời cho các bộ phim hoạt hình... Ở mỗi thể loại ông đều để lại những ấn tượng sâu sắc trong lòng độc giả - đặc biệt là những độc giả “nhí”. Song thành công hơn cả là những sáng tác thơ viết cho thiếu nhi. Thơ của ông đã mang đến những cảm xúc chân thành, bình dị, gần gũi, thân quen đối với tâm hồn trẻ thơ. Định Hải đã từng tâm sự: "nỗi đam mê thôi thúc, nói đúng hơn là đối tượng này luôn đem đến cho tôi mạch nguồn dạt dào cảm xúc". Và với ông: "Được suốt đời làm thơ cho các em - đó là niềm hạnh phúc to lớn nhất mà tôi ao ước". Suốt nửa thế kỷ qua, thơ ông đã đồng hành cùng tâm hồn của hàng chục thế hệ thiếu nhi. Dẫu rằng nhà thơ có thể già đi theo năm tháng nhưng những vần thơ ông viết cho các em vẫn trẻ trung, hồn nhiên, tươi mới như thuở nào. Thơ ông không chỉ được các em thích thú đón đọc mà nhiều bài còn được cất lên thành tiếng hát như: Bài ca trái đất, Bàn tay cô giáo, Biết bao điều lạ...Tìm hiểu thơ viết cho thiếu nhi của Định Hải, chúng tôi cho rằng việc tạo nên chất nhạc thấm sâu vào từng chữ, từng dòng là điểm nổi bật nhất trong thơ ông.

Trước tiên có thể thấy, đối với trẻ thơ “thơ mà không ca hát được, không nhảy múa được thì không bao giờ làm cho các em xúc động được” (Cooc - nây). Có lẽ vì hiểu được trẻ thơ nên trong thơ viết cho các em, Định Hải luôn chú ý đến tính nhạc – nhịp điệu.

Khi nghiên cứu về nhịp điệu trong thơ thiếu nhi, nhà nghiên cứu Bùi Công Hùng cho rằng: “Nhịp điệu trong thơ xuất hiện trên cơ sở nhịp điệu của hơi thở con người, trên cơ sở nhịp tim đập liên quan đến tình cảm, cảm xúc, dựa vào chất liệu ngôn ngữ... Trung bình câu thơ người lớn từ 6 đến 10 chữ, đọc mất độ 5 giây. Còn các em thở nhiều lần trong một phút nên chỗ ngừng phải nhiều hơn. Các em tầm 5, 6, 7 tuổi thích đọc loại câu thơ 2, 3, 4 chữ vì chỉ 2 giây đến 3 giây các em đã nghỉ để thở một lần. Các em tầm 11, 12, 13 tuổi thì thích hợp với loại câu thơ 5 chữ vì độ 3 đến 4 giây các em phải nghỉ để thở một lần... Phù hợp với nhịp thở, nhịp tim đập, câu thơ các em viết hay thích đọc phù hợp với nhịp nghỉ sinh lý khi thở, ngắn gọn và được ngắt nhịp nhiều lần trong một câu...”

Chính vì vậy mà thơ thiếu nhi thường có những câu thơ ngắn gọn 4, 5 chữ... để phù hợp với tâm sinh lý và kiểu tư duy của trẻ em. Định Hải lựa chọn những thể thơ rất phù hợp với các em đó là thể thơ 2 chữ, 3 chữ và đặc biệt là thể thơ 4 chữ và 5 chữ. Với thể thơ 2 chữ, 3 chữ nhà thơ chủ yếu lựa chọn cách ngắt nhịp theo dòng: Một hạt/ Hai hạt /Mưa rơi /Mưa rơi/ (Mưa rơi)

          Như một khúc dạo đầu với nhịp điệu chậm rãi, đoạn thơ đã gợi cho người đọc hình ảnh về những hạt mưa đang nối nhau từng hạt từng hạt rơi xuống. Rồi càng về cuối, nhịp điệu bài thơ trở nên nhanh hơn, gấp hơn: Kìa nghe/Mưa hát:/- Tí tách/- Tí tách/Bé bảo/Mưa reo:/- Thích thích!/- Thích thích!/

Cả bài thơ trải dài như một khúc ca vui.

Còn hầu hết ở các bài thơ được làm theo thể thơ 4 chữ hoặc 5 chữ, Định Hải đều lựa chọn cách ngắt nhịp quen thuộc 2/2; 2/3; hoặc 3/2. Chẳng hạn: Đều đều/ võng đưa/Giữa trưa/ êm ả,/Ru bé/ ngủ say,/Sân tròn/ bóng lá./

          Mỗi câu làm thành một nhịp võng chao nghiêng êm ái. Nhịp thơ hoà vào nhịp võng, ru vỗ, đều đều, dẫn trẻ vào giấc ngủ ngoan lành. Các câu thơ giữ nhịp 2/2 quán xuyến toàn bài tạo cho bài thơ mang một hoà âm nhè nhẹ, khe khẽ, hiền hoà. Nhà thơ Định Hải đã thay bé mà hát ca cái võng - cái thế giới vật dụng đầu tiên, nơi bất cứ đứa trẻ nào cũng đã một lần ngủ ngon lành trong đó.

          Hơn nữa, ở thể thơ 4 hoặc 5 chữ, tùy thuộc vào từng trường hợp cụ thể, Định Hải còn lựa chọn những cách ngắt nhịp khác khiến cho bài thơ trở nên giàu nhịp điệu hơn vì thế mà giàu cảm xúc hơn. Ví dụ trong bài Vui trăng : Này áo mẹ cho/áo hoa đẹp lắm/Này đôi nơ trắng/Chị thương cài đầu/Này chiếc đèn sao/Anh làm buổi sáng/... (Vui trăng)

          Với cách ngắt nhịp theo dòng này đã gợi cho người đọc liên tưởng đến những bài đồng dao xưa mà trẻ nhỏ thường rất ưa thích được xướng lên khi chúng đang đùa vui với nhau.

 Hay trong bài Giúp mẹ, Định Hải lại sử dụng một cách ngắt nhịp bất thường (đặc biệt): Sáng/ con ra lớp học - Chiều/ quét dọn cửa nhà- Mẹ cứ đi làm xa/- Chớ lo gì,/ mẹ nhé!

          Phần lớn cả bài thơ này tác giả sử dụng lối ngắt nhịp quen thuộc 2/3 hoặc 3/2. Song riêng trong hai câu thơ đầu tiên của khổ thơ thứ nhất ta thấy xuất hiện nhịp 1/4 đầy ẩn ý:Sáng/ con ra lớp học. Chiều/ quét dọn cửa nhà. Đây giống như một lời hứa, một lời khẳng định chắc chắn của con với mẹ trước khi người mẹ đi làm xa. Nếu như hai câu thơ đầu là lời hứa dứt khoát trong vai trò người chị lớn trong gia đình thì hai câu cuối đoạn thơ lại là lời thủ thỉ nhắn nhủ của đứa con gái rất thương mẹ. Phải vậy chăng mà ở câu thơ thứ ba tác giả đã chọn lối ngắt nhịp theo dòng cho phù hợp với mạch cảm xúc dồi dào. 

          Thêm nữa, trong văn học thiếu nhi để phù hợp với tâm sinh lý của trẻ nên khi sáng tạo tác giả thường viết những câu ngắn gọn, đặc biệt những câu vắt dòng. Những câu này sẽ giúp tạo nên một chuỗi phát ngôn trọn vẹn, đồng thời tăng nhịp điệu và gợi cảm xúc: Mái nhà của Chim/Lợp nghìn lá biếc/Mái nhà của Cá /Sóng xanh rập rình /Mái nhà của Nhím /Sâu trong lòng đất/Mái nhà của Ốc/Tròn vo bên mình/ ... (Một mái nhà chung)

          Qua khảo sát chúng tôi thấy Định Hải hay sử dụng kiểu cấu trúc này và chính nó đã giúp tăng thêm tính nhạc trong thơ ông.

          Bên cạnh lối ngắt nhịp, trong thơ để tạo nên tính nhạc, vần cũng là một yếu tố quan trọng, đặc biệt là trong thơ viết cho thiếu nhi. Vần chính là sự lặp lại những âm thanh tương tự để tạo ra cho sự phát triển của nhạc điệu. Trong thơ, vần có tác dụng tạo nên sự hài hòa cân đối của câu thơ, tạo cho câu thơ có vẻ đẹp riêng, không những nhịp nhàng về ngữ điệu mà còn thánh thót về mặt ngữ nghĩa. Trong thơ Định Hải người đọc dễ dàng bắt gặp những câu thơ giản dị, trong sáng hồn nhiên với lối gieo vần tạo nhịp điệu kiểu như: Nghé à, nghé ơi!/Mùa xuân êm mát/Cỏ xanh mượt đồi/Đồng xanh bát ngát/  (Gọi nghé)

hay những câu gieo vần liên tiếp :

Có bướm dập dìu/Có ong tíu tít/Có chim ríu rít/Đang hát chung lời        (Với cây em trồng)

Hay lối bắt vần nối nhau trước sau thường rất ít gặp trong văn học thiếu nhi:

Bạn ơi, ngước mắt/Ngước mắt lên trông/Bạn ơi, hãy hát/Hát câu vui cùng             (Một mái nhà chung)

          Lối bắt vần này thường tạo cảm giác luyến láy như một câu hát kéo dài mãi không dứt. Vì vậy, nó sẽ càng làm giàu thêm nhịp điệu trong thơ và mang đến một âm sắc mới khiến người ta không khỏi ngân nga khi đọc.

          Như vậy với nhịp điệu phong phú và lối gieo vần độc đáo, mỗi bài thơ của Định Hải đều có một nhạc điệu riêng, một âm sắc riêng. Tuy nhiên chúng đều có âm hưởng chung là nét dịu ngọt, tươi mát...

          Một yếu tố nữa làm nên chất nhạc trong thơ Định Hải đó chính là cách sử dụng khá nhiều cấu trúc lặp giống câu hát. Chẳng hạn:

Én có gì lạ? /Báo mùa Xuân sang/Đất có gì lạ? /Nuôi cánh mai vàng/Pháo có gì lạ?/Cho tiếng nổ vang/Tết có gì lạ?/Làm em rộn ràng...(Bao nhiêu điều lạ)

          Cùng với cách lặp lại nhiều lần câu hỏi có gì lạ?, cách gieo vần ang liên tiếp và thể thơ 4 chữ với nhịp điệu chậm rãi trải dài khiến cho âm thanh thay đổi lên xuống, cao thấp, nhịp nhàng. Hình thức âm thanh và sự hoà thanh trong thơ Định Hải tạo nên một giọng thơ hiền hoà, một dòng cảm xúc êm ả, ngọt mềm, chứa chan yêu thương của nhà thơ. Không chỉ vậy, từ thơ ca ông đã giúp cho sự giàu có của cảm xúc, cho sự phát triển của năng lực tưởng tượng của các em bay cao bay xa trên bầu trời mơ ứơc: Trái đất này/ là của chúng mình/Quả bóng xanh/ bay giữa trời xanh/Bồ câu ơi,/ tiếng chim gù thương mến /Hải âu ơi, /cánh chim vờn sóng biển/Cùng bay nào, /cho Trái đất quay!/Cùng bay nào, /cho Trái đất quay!/ (Bài ca về Trái đất)

          Có thể nói đây là bài thơ khá giàu nhạc tính, trẻ có thể hát lên thành lời ca, tiếng hát nhờ giai điệu nhịp nhàng, cách ngắt nhịp 3/4. Câu cuối cùng của khổ thơ Cùng bay nào, cho Trái đất quay! được lặp đi lặp lại hai lần cho thấy sự dâng trào của cảm xúc, sự thăng hoa của tình cảm. Câu kết của bài thơ Bài ca Trái đất cũng có kết cấu tương tự Hành tinh này/ là của chúng ta. Hành tinh này/ là của chúng ta vang lên như một hành khúc của những tâm hồn đồng điệu. Định Hải đã từng tâm sự “Tôi đã được hàng chục giải thưởng của nhiều cơ quan, nhưng có lẽ phần thưởng cao quý nhất là đã được hàng triệu trẻ em Việt Nam rộn ràng cất cao tiếng hát Trái đất này là của chúng mình”                   

          Tóm lại, với việc sử dụng những ngữ điệu phong phú, giàu âm thanh nhịp điệu, ngôn ngữ trong sáng cùng cách gieo vần độc đáo và lối sử dụng cấu trúc lặp giống câu hát đã tạo nên tính nhạc trong thơ Định Hải. Đây có lẽ là điểm khác biệt giữa thơ ông với tác giả khác viết cho thiếu nhi. Chẳng thế mà đã có khoảng hơn 20 bài thơ của Định Hải được phổ nhạc trở thành những khúc hát chan chứa mến thương. Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất để làm nên chất nhạc trong thơ Định Hải chính là nhờ cái nhìn cuộc sống trong sáng, tình yêu với trẻ thơ và cảm xúc chân thành của một tâm hồn ấm áp tình đời, tình người. Chính vì vậy mà thơ ông dễ đi vào lòng người đọc, ngân vang trong tâm hồn ta như một khúc ca vui.

VŨ THỊ HƯƠNG GIANG

 

Các ca khúc lời của Định Hải (6)

Tư liệu liên quan (1)

Bình luận (0)