Thân lươn bao quản lấm đầu

THÂN LƯƠN BAO QUẢN LẤM ĐẦU

Dân ca Quan họ Bắc Ninh
Trình bày: Lệ Thanh.
******************************


 
Bao quản í ơ ơ ơ lấm đầu là thân là thân lươn kia.
Bao quản í ơ ơ ơ lấm đầu.
Anh Hai về là anh hai tính í ơ ơ để có đôi em về,
đôi em toán í ơ ớ ớ ơ tính í toán làm chi.
Tính toán nữa í ơ ơ ơ làm gì,
Có yêu nhau thì trò chuyện vân vi,
Kẻo mai là mai tiếng bấc í ơ ơ ơ tiếng chì,
Lại bảo ới à tại em.
Anh Ba về là anh Ba tính í ơ ơ để có đôi em về,
đôi em toán í ơ ớ ớ ơ tính í toán làm chi.
Tính toán nữa í ơ ơ ơ làm gì,
Có yêu nhau thì chẳng quản đường xa,
Kẻo mai là mai sao nhạt í ơ ơ ơ trăng mờ,
Lại bảo ới à tại em.
Anh Tư về là anh Tư tính í ơ ơ để có đôi em về,
đôi em toán í ơ ớ ớ ơ tính í toán làm chi.
Tính toán mãi í ơ ơ ơ làm gì,
Có yêu nhau thì lấy quách nhau đi,
Kẻo mai là mai quá lứa í ơ ơ ơ nhỡ thì,
Lại đổ ới à tại em.

Lời thơ:
Thân lươn bao quản lấm đầu.
Tính toán nữa làm chi, tính toán làm gì,
Yêu nhau chò chuyện vân vi,
Kẻo mai tiếng bấc, tiếng chì lại bảo tại em.
Tính toán nữa làm chi, tính toán làm gì,
Yêu nhau chẳng quản đường xa,
Kẻo mai sao nhạt, trăng mờ lại bảo tại em.
Tính toán nữa làm chi, tính toán làm gì,
Yêu nhau lấy quách nhau đi,
Kẻo mai quá lứa, nhỡ thì lại đổ tại em.ư

Bình luận (7)

  1. Nguyễn Viết Thạch
    Nguyễn Viết Thạch
    Vâng. Bác ThanhHaiNam nói đến lời nguyền, chắc là nói đến quy ước liền anh và liền chị dù đắm đuối nhau đến mấy cũng không được phép lấy nhau, và "lấy quách nhau đi" là một lời kêu gọi cùng nhau dỡ bỏ rào cản nói trên? Có lẽ cũng nên hiểu thêm ý này nữa bác nhỉ.
  2. ThanhNguyễn
    Bác Viết Thạch thân mến. Chỉ có Quan họ mới nói được những nỗi niềm uẩn khúc.Những vướng mắc thường ngày.Trong tình yêu Nam Nữ lại càng rõ nét hơn
    Ngôn ngữ của người Quan họ là một ngôn ngữ giàu chất thi ca của ca dao, tục ngữ, chuyện nôm, nhất là truyện Kiều.

    Ngôn ngữ giao tiếp của người Quan họ tuy mềm mại, khéo léo, tinh thế, nhiều khi bóng bẩy, lững lờ... nhưng không gợn lên những ẩn ý dối trá, lừa lọc mà đậm đà tình người, sự tôn trọng giữa người và người luôn hướng tới sự giàu đẹp, của ngôn ngữ. Vì vậy, người Quan họ không thích, không chấp nhận sự thô kệch, vụng về trong ngôn ngữ.

    Phong tục, lề lối trong hát Quan họ là một hệ thống qui ước không thành văn, không do một ai ban bố, nhưng, từ đời này qua đời khác, những quy ước ấy lần lượt ra đời và được mọi người tuân thủ, tuy có những chi tiết khác nhau nhưng mang tính thống nhất cao trong toàn vùng Quan họ.

    Bởi vậy Bác sẽ thấy những bài hát nói về tình yêu nam nữ đều có những bài đối với nhau
    Ví dụ như:” Giăng già” đối “Giăng non”hay “Thuyền mở lái” đối “Cắp nón đón đò”cũng như “Con ếch” đối “ Thân lươn bao quản lấm đầu”.v..v.
    Gọi là bài đối vì giai điệu của những bài này có những nét tương đồng và lời ca cũng như vậy. Bài "Con ếch" cũng nói về chuyện yêu nhau chẳng lấy được nhau rồi bàn chuyện đi tu chung. Còn "Thân lươn" thì đôi liền anh liền chị yêu nhau thay vì rủ nhau đi tu chung, họ thúc giục nhau phá bỏ tục lệ, lời nguyền để "trò chuyện vân vi" và...tóm lại là "lấy quách nhau đi"... Cái hay của Quan họ của lời ca Quan họ là họ dám phá bỏ tục lệ, lời nguyền để đến đươc với nhau. Phải không bác Thạch.
  3. Nguyễn Viết Thạch
    Nguyễn Viết Thạch
    Cảm ơn bác ThanhHaiNam đã tham gia trao đổi. Tôi có bản MP3 bài này do tốp nam quan họ trình bày. Nghe câu “Kẻo mai quá lứa lỡ thì lại bảo rằng là tại tôi” thì có vẻ bài này hợp với nam biểu diễn. Nhưng nghe câu “để có đôi tôi về” thì lại có vẻ không ổn: người ta chỉ nói con gái về nhà chồng chứ mấy ai nói ngược lại! Lại còn cái tiêu đề “Thân lươn bao quản lấm đầu” nữa, có vẻ không hợp với phái nam. Tôi đồng ý với bác ThanhHaiNam là câu này chỉ dành cho phái nữ. Trong Truyện Kiều, khi nàng Kiều nhẹ dạ bỏ trốn theo Sở Khanh, bị Tú Bà bắt lại, rồi bị mụ đánh cho một trận tơi bời nhằm đè bẹp hoàn toàn ý chí phản kháng của nàng, bắt nàng phải chập thuận tiếp khách; sau trận đòn, nàng đã tự nhủ lòng: Thân lươn bao quản lấm đầu/ chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa. Tôi cho rằng cai câu “thân lươn…” này nó thể hiện sự nhẫn nhịn, cam chịu, chấp nhận hoàn cảnh: thôi thì hoàn cảnh nó thế, không thể khác được, đành phải chấp nhận thôi, lựa theo nó mà sống. Vậy thì hoàn cảnh ở đây là gì? Cái cảnh “thân lươn” ở đây thể hiện ở chỗ nào? Có lẽ, anh chàng mà cô gái yêu là một người lừng chừng. Yêu nhau đã lâu rồi, đã có bao nhiêu cuộc hò hẹn rồi, tưởng như đến nơi rồi, thế mà rồi anh chàng lại “lửng lơ con cá vàng”, cứ như không. Cực chẳng đã, cô gái mới phải vượt qua thói thường, nhắc nhở thúc giục anh chàng. Cái sự nhắc nhở cũng tăng dần cấp độ, từ “trò chuyện vân vi” đến “chẳng quản đường xa” đến thăm nhà nhau, rồi đến mức cao nhất là “cưới quách nhau đi”. Thế thì câu “Kẻo mai quá lứa lỡ thì, lại bảo rằng là tại em” có vô lý không? “Quá lữa lỡ thì” chỉ dành nói về cái sự thiệt thòi của người con gái, thế thì sao người con gái lại sợ người con trai trách về chuyện này? Tôi nghĩ rằng, trong bài này các cụ nhà mình đã dùng lối nói hoán dụ. Cô gái nói: anh mà không trò chuyện vân vi, để xảy ra tiếng bấc tiếng chì lại bảo rằng là tại em; câu này lại phải hiểu là: anh mà không sớm công khai ra, cứ thậm thụt mãi, để cho làng xóm dị nghị, đến tai cha mẹ lại bị chì chiết thì là tại anh đấy. Câu cuối cũng vậy, anh phải hiểu là: yêu nhau đến độ rồi, hãy cưới đi thôi, để lâu mà em quá lữa lỡ thì là lỗi tại anh đấy. Cái lối nói hoán dụ của các cụ mình hóm thật! Thoạt nghe thì thấy vô lý nhưng rồi ngẫm ra lại thấy thật khéo: nêu tình huống có thể xảy ra, nhận lỗi về mình nhưng thực chất là trách lỗi của đối tác.
    Tôi suy đoán như vậy, bác ThanhHaiNam và các bác nghĩ thế nào?
  4. ThanhNguyễn
    Bác Nguyễn viết Thạch thân mến. Theo suy nghĩ của tôi những bài “Quan họ cổ”
    Mình gọi như vây đi, nó có và hoàn cảnh ra đời chắc cũng từ những ngày đầu của Quan họ.Thời phong kiến. Quan niệm trọng nam khinh nữ ăn vào tiềm thức những làng quê Việt Nam,nó gây ra biết bao oan ức đâu khổ cho những kiếp phận đàn bà nói chung và những chị Hai Quan họ nói riêng Vâng, số phận người phụ nữ thời xưa phải chịu bao nhiêu oan khuất, bất hạnh. Bị vu oan, bị nghi ngờ mà không thể giãi bày, không thể minh oan cho bản thân. Số phận của họ ở thế bị động, phải phụ thuộc vào người khác - những gã đàn ông chỉ lấy phụ nữ làm thứ mua vui, tiêu khiển. Họ không làm chủ đựoc số phận của chính họ:
    Những câu ca dao than thân của người phụ nữ với cụm từ bắt đầu quen thuộc "Thân em...". Số phận người phụ nữ, lúc thì như "hạt mưa sa", lúc thi như "tấm lụa đào"...Dù được dân gian ví với điều gì, thì người phụ nữ cũng đều chung một số phận đau khổ gian nan. Họ không biết sẽ sống ra sao, sẽ bị dòng đời đưa đẩy trôi nổi đến phương trời nào? Sẽ sống sung sướng nơi "đài các" hay lại làm lụng vất vả nơi "ruộng cày"? Đối với họ, quãng đời phía trước vô cùng mịt mù, chẳng biết được điều gì sắp xảy đến, sẽ "vào tay ai"...Có khi lấy phải người chồng vô dụng, người phụ nữ yếu đuối sẽ phải chịu nhiều cực khổ “Thân lươn bao quản lấm đầu”.Họ kêu lên như vây!

    Nàng Kiều của Nguyễn Du xinh đẹp tài hoa là thế, nhưng lại bị dập vùi trong cảnh "Thanh lâu hai lượt, thanh y hai lần", liên tiếp bị đầy đọa cả về thể xác lẫn tinh thần để rồi phải thốt lên rằng: "Thân lươn bao quản lấm đầu/ Chút lòng trinh bạch từ sau xin chừa!". Đây không chỉ là bi kịch của riêng nàng Kiều, mà còn là bi kịch chung của những người phụ nữ trong xã hội phong kiến. "Đau đớn thay phận đàn bà/ Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung"
  5. Nguyễn Viết Thạch
    Nguyễn Viết Thạch
    Bài này còn có một bản cho tốp nam quan họ hát, đổi "anh" thành "chị", đổi "em" thành "tôi". Theo các bác thì bài này vốn là dành cho giới nào hát? Lại còn cái tiêu đề "Thân lươn bao quản lấm đầu" nữa, nó có ý nghĩa gì, và nó liên quan gì đến nội dung của bài này hở các bác?