Nghệ sĩ Nhân dân - Trần Khánh.

(NSND Trần Khánh Giọng hát có một không hai)
Những người ở độ tuổi từ 50 trở lên rất quen biết một tên tuổi nghệ sĩ, sở hữu một giọng hát có một không hai ở Việt Nam. Người đó là Trần Khánh (sinh năm 1930, tại Hải Phòng), nghệ sĩ đơn ca của Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam. Tên tuổi ông gắn liền với sự phát triển của nền ca khúc Việt Nam giai đoạn xây dựng CNXH ở nước ta sau hòa bình lập lại (những năm 1957 - 1964), đặc biệt là giai đoạn chống Mỹ cứu nước (1964 - 1975).

Tình ca đất nước - (Phan Nhân - Trần Khánh) - Trần Khánh


Những người hâm mộ hẳn không thể quên những bài Trần Khánh đã hát: Tình ca (Hoàng Việt), Mời anh đến thăm quê tôi (Nguyễn Đức Toàn), Tiếng hát gửi dòng sông quê hương, Hà Nội niềm tin và hy vọng, Tình ca đất nước (Phan Nhân), Tiếng chiêng đồng (Văn An)… Những bài Trần Khánh đã hát khó có ca sĩ khác gây được ấn tượng, gần như cái bóng của ông quá to đã che lấp hết mọi sáng tạo sau ông. Ông có được một chất giọng trời phú: sáng, đẹp, ấm áp. Giọng của ông thuộc loại nam cao (tenor), đặc biệt có âm vực rất rộng, tới hơn hai quãng 8. Đó là điều rất hiếm ca sĩ nào có được. Ông có thể lên cao tới nốt lá và xuống thấp tới nốt sòn (dòng kẻ phụ) mà nghe vẫn rất nét, thoải mái, lên cao không bị gắt, chói; xuống thấp không bị xỉn, mờ. Ông còn đặc biệt có hiệu quả khi lĩnh xướng hợp xướng và song ca. Hai bản hợp xướng nổi tiếng Ca ngợi Tổ quốc (Hồ Bắc) và Hồi tưởng (Hoàng Vân) nếu không do Trần Khánh lĩnh xướng, chắc chắn hiệu quả sẽ giảm sút. Cùng với giọng nam trung cũng rất đáng quý là Trần Thụ, ông đã thực hiện nhiều tiết mục song ca nam khó có sự thay thế: Bình Trị Thiên khói lửa (Nguyễn Văn Thương), Bài ca giải phóng quân (Lưu Nguyễn và Long Hưng)… Tôi cho rằng, cặp Trần Khánh - Trần Thụ là cặp song ca nam hay nhất từ trước tới nay.

  
(NSND Trần Khánh hát bên mâm pháo)
Trong giới ca hát, người ít được học nhất cũng có dịp dự một khóa tại chức hoặc bổ túc tại các trường nhạc. Nhưng Trần Khánh thì không. Nói vậy là nói chuyện học tại trường lớp. Còn dĩ nhiên là ông phải tự học, tự tôi luyện nhiều. Thực ra không phải đến khi làm việc ở Đoàn Ca nhạc Đài Tiếng nói Việt Nam, Trần Khánh mới phát huy sở trường. Ngay từ nhỏ, ông đã là một cậu bé hát rất hay ở Hải Phòng. Ông vốn quê gốc ở Nam Định, nhưng cha mẹ đã rời Thành Nam về sinh sống, lập nghiệp tại Hải Phòng từ rất lâu. Tuổi thơ và tuổi trẻ của ông gắn liền với thành phố cảng này. Ông Trần Liễn - người anh ruột của Trần Khánh - năm nay 77 tuổi, kể rằng: Thuở đi học, Khánh đã hát hay, nổi tiếng toàn trường với bài Bạch Đằng Giang của Lưu Hữu Phước. Dạo đó là những ngày trước tháng Tám năm 1945, giặc Nhật gây nên nạn đói khủng khiếp ở khắp mọi nơi. Phong trào cứu đói do Đảng ta phát động lúc này được mọi tầng lớp nhân dân tham gia. Để chuẩn bị cho một cuộc tuyên truyền cứu đói, Trần Liễn dự định hát ba bài. Khi Liễn tập bài Đàn chim Việt thì Khánh hát theo. Văn Cao khi ấy chủ trì việc chuẩn bị này, thấy Khánh hát hay quá, bèn nói, Liễn chỉ hát 2 bài, nhường bài trên để Khánh hát và người nhạc sĩ tài ba đã trực tiếp đệm đàn violon cho Khánh đơn ca. Đó là lần đầu tiên ông hát trước số đông dân chúng, đã rất được tán thưởng. Còn nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu thì cứ tấm tắc mãi với giọng ca Trần Khánh với bài Đoàn vệ quốc quân của ông.
Một phẩm chất nghệ sĩ đáng quý
Đồng nghiệp kể rằng, Trần Khánh gần như không để ý tới bất cứ điều gì ngoài ca hát, biểu diễn phục vụ. Phân công ông hát bài gì, phục vụ ở đâu, không bao giờ ông từ chối. Khi Đoàn Ca nhạc Đài có những năng lực trẻ có thể dần thay thế, ông nhường họ thu thanh những sáng tác mới. Ông tận tâm dìu dắt để có được những giọng hát mới sáng giá: Hữu Nội, Ngọc Tân, Tiến Thành, Huy Hùng. Ông là người chịu khó đến với các tầng lớp công chúng ở những nơi xa xôi, hẻo lánh nhất. Tôi từng tận mắt chứng kiến nhiều buổi chỉ một mình ông với đàn guitar gỗ tự đệm hát mấy chục bài liền trước những đơn vị bộ đội hoặc anh em công nhân một nhà máy, xí nghiệp. Chính những lần hát trong các hầm lò trước các thợ mỏ trong những lần đi phục vụ công nhân ở Quảng Ninh đã giúp ông thấu hiểu cuộc sống và đồng cảm với họ, từ đó dẫn tới việc hát rất thành công bài Tôi là người thợ lò của Hoàng Vân.

 
Tháng 6/1957, Trần Khánh mới có điều kiện tìm về Hà Nội. Nhờ sự giúp đỡ của nhiều bạn bè quen biết và nhất là nhờ giọng hát của mình, anh bắt đầu cộng tác rồi công tác tại Đoàn ca nhạc Đài Phát thanh Tiếng nói Việt Nam . Kể từ đó, qua làn sóng điện hay trên sân khấu, giọng hát của ca sĩ Trần Khánh đã chinh phục lòng bao người. Có thể nói rằng, cho đến ngày hôm nay, chưa có giọng hát nào sánh nổi với Trần Khánh khi thể hiện những bài hát vừa hùng tráng lại bay bổng và đằm thắm như “Nắng Ba Đình” của Bùi Công Kỳ, “Bình Trị Thiên khói lửa” của Nguyễn Văn Thương... và đặc biệt là những ca khúc hoành tráng của Hoàng Vân như “Tôi là người thợ lò", “Người chiến sĩ ấy” v.v... Giọng hát của Trần Khánh chinh phục được lòng người, nhưng không vượt nổi những rào cản về tổ chức. Nhiều người biết đến tiếng hát của Trần Khánh - tiếng hát mang lại cho mọi người sức mạnh lạc quan cách mạng - nhưng không biết được nỗi lòng của anh. Gần như trọn đời, anh chỉ là một cán bộ ngoài biên chế của Đài.
(Người chiến sĩ ấy)
Đảng Đoàn của Toà án Tối cao khi xem xét lại vụ án cũ đã xác nhận “khả năng Trần Khánh bị bắt oan tương đối rõ” ngay trong một văn bản ký ngày 4/12/1963. Nhưng phải 15 năm sau văn bản đó, ngày 26/12/1979, khi Thanh tra Nhà nước có văn bản thì Trần Khánh mới bắt đầu được xét... vào biên chế. Đáng buồn thay, chỉ vài năm sau, anh gặp tai nạn trên chuyến đi biểu diễn và qua đời trong niềm thương cảm của người thân và sự tiếc nuối của những người vốn mến mộ một giọng ca bạc mệnh. Tôi viết những điều này dựa vào những hồ sơ mà người bạn đồng nghiệp của tôi ở Viện Sử học sưu tập được khi tham gia viết sử cho cơ quan Thanh tra Nhà nước. Trong tập hồ sơ này có nhiều văn bản xác nhận về những đóng góp của chiến sĩ Nam tiến và biệt động Trần Khánh, kể cả giấy xác nhận của người chỉ huy đã trao tấm thẻ “định mệnh” (thẻ của Phòng Nhì Pháp) và những bức thư trần tình với lời lẽ thống thiết của anh gửi Thủ tướng Phạm Văn Đồng ... Tôi đã viết một bài báo về Anh lấy tựa đề là “Người chiến sĩ ấy” đăng trên tờ “Xưa&Nay” của mình (Nhà sử học Dương Trung Quốc là TBT tạp chí Xưa&Nay - TS) nhân ngày kỷ niệm thành lập Quân đội Nhân dân (22/12/1995); rồi tôi đã chuyển tập hồ sơ ấy cho một đồng nghiệp bên báo Lao Động để viết bài về anh, những mong làm dịu nỗi đau của vợ con anh Trần Khánh.
Xin nói thêm, những hồ sơ gốc liên quan đến nỗi oan của Trần Khánh vẫn còn đầy đủ trong hồ sơ lưu trữ của Thanh tra Nhà nước. Hãy kỷ niệm một ngày lễ trọng bằng một việc làm thiết thực đối với người chiến sĩ trẻ nhất trong đội quân Nam tiến!... Văn bản này cũng khẳng định: "Trong quá trình hoạt động, anh Khánh bị địch bắt nhưng vẫn giữ vững tinh thần, không đầu hàng, phản bội. Khi được địch thả, vẫn có ý thức tìm cách  liên lạc với Sở Công an Hà Nội để hoạt động. "Công văn này đã đề nghị Đài Tiếng nói Việt Nam: "Về mặt nội bộ, chúng tôi thông báo để các đồng chí biết, đề nghị các đồng chí có kế hoạch giải quyết các chính sách của Đảng và Chính phủ cho thỏa đáng, tạo điều kiện thuận lợi để Trần Khánh yên tâm công tác, phát huy tài năng phục vụ nhân dân được nhiều nữa" (Công văn số 2124/HIS ký ngày 4-12-1963). Ông Bảo Hùng - nguyên là đại tá, chánh văn phòng Sở Công an Hà Nội - nay đã nghỉ hưu cũng kể lại sự việc đúng như lời xác nhận trong văn bản trên của Nguyễn Hải Thanh. Ông Hùng trước đây là người theo dõi đầu mối, nắm hồ sơ hoạt động của Trần Khánh. Ông còn kể: "Trần Khánh hiền hòa, trầm tính, ít nói, mặc dù bị oan ức thiệt thòi như vậy nhưng không bao giờ nói một lời nào tỏ ý bực dọc, bất mãn như nhiều người khác khi bị ngược đãi. Bực mình điều gì, Trần Khánh chỉ lẳng lặng bỏ đi, chứ không tranh cãi, càng không thóa mạ người khác ngay cả khi bị xúc phạm…" Lần đó, ông về hát ở vùng mỏ nhân một ngày truyền thống. Đối với vùng mỏ Quảng Ninh, hai cái tên Hoàng Vân và Trần Khánh đã trở nên thân quen, gắn bó với người thợ nơi đây bởi hai ông là người sáng tác và biểu diễn bài Bài ca người thợ mỏ khiến họ sủng tín. Lần đó, tham dự buổi liên hoan văn nghệ đó có một đồng chí lãnh đạo cấp cao. Vị lãnh đạo cao cấp đã thăm hỏi người nghệ sĩ, mới biết Trần Khánh vẫn ở ngoài biên chế Nhà nước. Thế là vị lãnh đạo này cho người sang can thiệp với Đài Tiếng nói Việt Nam và sau đó Trần Khánh được vào biên chế chính thức. Đó là cuối năm 1979, trước khi người nghệ sĩ mất chưa được hai năm.
(Bài ca người thợ mỏ)
Và ngày 15-6-1981. Hôm ấy, Trần Khánh nhận trách nhiệm về Quảng Ninh thu xếp trước cho cuộc biểu diễn của một số anh chị em đoàn ca nhạc của  Đài Tiếng nói Việt Nam, ông bảo rằng sẽ đi lo liệu (tiền trạm) một lần cuối cùng cho cơ quan. Cũng bởi vì có uy tín lớn ở Quảng Ninh nên bao giờ ông về, tình hình cũng rất thuận lợi. Ông đã lấy được vé ô tô khách để sáng hôm sau về Quảng Ninh sớm. Nhưng một cậu lái xe khách tuyến Hà Nội - Hải Phòng nhận ra người ca sĩ mà cậu ta rất ngưỡng mộ ở bến Long Biên liền làm quen Trần Khánh và tha thiết mời ông lên xe cậu ta về Hải Phòng để được thết đãi và nói chuyên với ông. Cậu ta hứa ngay hôm sau sẽ chở ông về Hải Phòng. Thế là, vừa nể người lái xe, cũng vừa muốn qua Hải Phòng vì lâu không về, Trần Khánh đã nhận lời và lên luôn chiếc xe ca đó. Đến tối, xe mới lăn bánh, đường lại mưa trơn, đến đoạn Mỹ Hào (Hưng Yên), xe cậu ta do tránh gấp một xe đi ngược chiều nên lăn kềnh. Trần Khánh bị thương nặng. Ông được đưa ngay vào bệnh viện thị xã Hải Dương rồi chuyển lên bệnh viện Việt Đức (Hà Nội). Tại đây, Trần Khánh vẫn còn rất tỉnh táo, nhận được ra người vào thăm, nói chuyện bình thường và kể lại được diễn biến vụ tai nạn. Nhưng một tuần sau, người ta mới thấy ông cần phải mổ và sau khi mổ, ông đã vĩnh viễn từ biệt cõi đời do chấn thương quá nặng, không được xử lý ngay sau khi bị tai nạn. Ngẫm lại cuộc đời hoạt động, chiến đấu và ca hát của Trần Khánh, nhất là hiệu quả và sự thuyết phục lớn lao của giọng hát rất nhiều người nghĩ rằng ông hoàn toàn xứng đáng với danh hiệu nghệ sĩ nhân dân, chứ không chỉ là ưu tú, lại được phong những đợt về sau này, chứ không phải ngay đợt đầu tiên. Nhưng dẫu sao thì Trần Khánh vẫn cứ sống mãi trong lòng đông đảo người hâm mộ.
Năm 2007 nghệ sĩ Trần Khánh được Nhà nước truy tặng Danh hiệu NSND .  
 
Nhà sử học Dương Trung Quốc
Nhạc sỹ Nguyễn Đình San.

Bình luận (0)