(Tượng đài Đồng khởi) Những tướng lĩnh của Quân đội nhân dân Việt Nam và người dân Lương Hòa, Bến Tre không ai có thể quên thời điểm tháng 1/1960, khi cuộc Đồng khởi Bến Tre chấn động thế giới mà bà Ba Định là người chỉ đạo trực tiếp cuộc khởi nghĩa thắng lợi của nhân dân 3 xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh (thuộc huyện Mỏ Cày) vào đêm 17/1/1960, mở đầu cho cao trào Đồng khởi trong tỉnh và trong toàn miền Nam. Nhiều người nhớ lại, lúc đó quân giặc đang rất mạnh, đồn bót giăng giăng, quân số đông, được trang bị vũ khí hiện đại tối tân thì những người quyết định làm cuộc Đồng Khởi chỉ có trong tay không đầy 20 chi bộ với 200 đảng viên và 4 khẩu súng hư, mỗi khẩu còn chưa tới 10 viên đạn và không ai dám chắc súng còn bắn được hay không. Tại cuộc họp để quyết định Đồng khởi, bà Ba Định nói chắc nịch: "Nếu làm sai, xin chịu kỷ luật trước Tỉnh ủy Bến Tre và Khu ủy khu 8". Sau đó bà Ba Định cho người tung tin: tham gia Đồng khởi có tiểu đoàn chủ lực 502 Đồng Tháp với đầy đủ súng đạn và rất nhiều bộ đội miền Bắc chi viện. Để địch hoang mang, bà Ba Định cho nhiều thanh niên học nói giọng miền Bắc, đẽo cây, bập dừa nước làm thành súng giả, hành quân lũ lượt khắp nơi, chuyện trò vang trời để đánh động mạng lưới thám báo của địch. Mặt khác, bà Ba Định chỉ đạo các địa phương chọn những thanh niên trung kiên, giỏi võ nghệ lập ra những tổ hành động, trang bị dao, mác, mã tấu tự tạo làm vũ khí và tìm nơi sửa 4 khẩu súng hư để làm vốn, phòng khi phải nổ súng thật hù dọa địch quân. Chỉ với lực lượng như vậy, dưới sự chỉ huy của bà Ba Định, ngay trong ngày 17/1/1960 lực lượng Đồng Khởi đã đánh thắng hai trận giòn giã và mở rộng phong trào Đồng Khởi khắp nơi. Cũng từ cuộc Đồng khởi tháng 1/1960, một lực lượng đấu tranh mới được bà Ba Định "khai sinh" trong cuộc chiến một mất một còn: quân giặc gọi là "đội quân đầu tóc" , còn chủ tịch Hồ Chí Minh lúc bấy giờ trìu mến gọi là "đội quân tóc dài" . Những bậc bô lão ở Bến Tre kể về việc hình thành "đội quân tóc dài" như sau: Sau khi Đồng khởi thắng lợi thì quân địch tập trung quân phản kích quyết liệt, càn quét khắp nơi và tuyên bố sẽ làm cỏ hết Việt cộng ở Bến Tre. (Đội quân tóc dài năm xưa) Sau cuộc Đồng khởi nổ ra trong tỉnh đúng 10 hôm, ngày 26-1-1960, địch huy động nhiều đơn vị vũ trang gồm cả quân chủ lực và bảo an hơn một vạn tên địch đánh vào ba xã Định Thủy, Phước Hiệp, Bình Khánh thuộc huyện Mỏ Cày. Chiến dịch khủng bố này lấy tên là "Bình trị Kiến Hòa" với mục tiêu nhằm đè bẹp phong trào cách mạng quần chúng và tiêu diệt LLVT của ta đang còn trứng nước. Đi đến đâu, chúng triệt phá nhà cửa, cướp bóc, bắn giết một cách tàn bạo. Để đối phó lại âm mưu của địch, Tỉnh ủy Bến Tre lúc đó chủ trương tập hợp lực lượng, tổ chức một cuộc đấu tranh chính trị gồm toàn chị em phụ nữ kéo lên quận Mỏ Cày với danh nghĩa là "tản cư" để tránh cuộc hành quân càn quét đang diễn ra. Lực lượng tham gia đấu tranh lên đến 5.000 người. Các chị, các má, người thì khiêng kẻ bị thương, người thì chở xác chết, mang theo mảnh bom, mảnh đạn để làm tang chứng, lớp thì bồng con, bế cái với cả mùng mền, nồi niêu để nấu ăn. Lực lượng đấu tranh trên 200 ghe xuồng từ các ngã đổ về Mỏ Cày rồi lên bộ kéo đi chật các đường phố của thị trấn. Bà con tràn vào dinh quận trưởng, nhà thông tin, thánh thất, nhà thờ, vừa kêu khóc, tố cáo tội ác của giặc, vừa yêu cầu quận trưởng ra lệnh chạy chữa những người bị thương, cung cấp thuốc men, thực phẩm, gạo thóc cho đồng bào và ra lệnh rút quân để bà con có thể trở về yên ổn làm ăn. cảnh hàng ngàn người già, phụ nữ, trẻ em nheo nhóc, ăn ngủ vạ vật khắp các nơi, đồng bào trong thị trấn vô cùng cảm động. Họ mang cơm nước, thuốc men, tiền bạc giúp đỡ. Nhiều vị tu hành, nhân sĩ kêu gọi lạc quyên ủng hộ bà con "tản cư". Công chức, binh lính, cảnh sát nhiều người tỏ thái độ đồng tình việc làm của đồng bào. (Bà Nguyễn Thị Định cùng các Đ/C Lãnh đạo TƯ Miền) Ngày 27/2/1960, bà Ba Định chỉ đạo các địa phương Bình Khánh, Phước Hiệp, Định Thủy (huyện Mỏ cày) huy động hàng ngàn phụ nữ bồng trẻ con, mang theo mùng màn, quần áo, giẻ rách ngồi trên mấy trăm chiếc xuồng bơi kín mặt sông ra thị trấn Mỏ Cày, đòi bọn giặc chấm dứt càn quét, bắn giết và bồi thường nhân mạng. "Đội quân tóc dài" giằng co với giặc suốt 12 ngày đêm khiến bọn này ngao ngán, nản chí phải chấp nhận yêu sách của những người phụ nữ. Thắng lợi của cuộc đấu tranh đã thêm một minh chứng sinh động về sự sáng tạo của đường lối đấu tranh "hai chân, ba mũi" - chính trị kết hợp với võ trang và binh vận - mà về sau đã trở thành phương châm chỉ đạo chiến lược cho cao trào Đồng khởi của toàn miền Nam. Về phía địch, sau thất bại chua cay này, chúng càng dùng nhiều thủ đoạn đối phó phong trào đấu tranh một cách thâm độc và quyết liệt hơn. Để phá những cuộc biểu tình của "đội quân tóc dài" , chúng cho bọn tay sai ác ôn dùng sơn viết khẩu hiệu "Đả đảo cộng sản" lên nón đang đội, chị em ném nón, đội khăn hoặc để đầu trần. Chúng viết sơn lên áo chị em cởi áo ngoài, chỉ còn áo lót bên trong. Rút kinh nghiệm, các lần sau hễ đi đấu tranh thì họ mặc nhiều áo và khoác bên ngoài thêm chiếc áo rách. Thấy không hiệu quả, chúng xoay sang dùng kéo xông vào cắt mái tóc dài của chị em. Hành động này đã bị binh sĩ ngụy phản đối vì trong hàng ngũ đấu tranh có nhiều người là vợ, là chị, là em của lính địch. Chúng đành phải bỏ trò cắt tóc, chuyển sang hành động dùng dây thép gai vây lại, bắt chị em đem ngâm nước, dang nắng, tệ hơn chúng cởi quần áo làm nhục chị em. Nhiều người phẫn nộ không ngần ngại tụt quần trườn mặt những tên ác ôn mặt dày mày dạn làm chúng phải cúi mặt bỏ đi. "ba mũi giáp công" Rút kinh nghiệm, khi đi đấu tranh, chị em không mặc quần dây thun, mà dùng quần dây lưng rút, hoặc gài nút. Bọn chỉ huy còn ra lệnh cho những tên ác ôn dùng thủ đoạn cưỡng hiếp chị em nữ thanh niên để trấn áp, hòng làm cho các chị không còn dám tham gia vào các cuộc đấu tranh. Thế nhưng càng đàn áp dã man, trắng trợn thì phong trào càng quyết liệt, bộ mặt giả nhân, giả nghĩa của chúng bị bóc trần thảm hại. Tâm lý hoang mang, dao động củ
