Em là hoa Pơ Lang - Đức Minh

Tây Nguyên ơi hoa rừng bao nhiêu thứ.
Cánh hoa nào đẹp nhất rừng.
Tây Nguyên ơi anh có nhớ buôn làng nhớ người con gái.
Nhớ cánh hoa Pơ – Lang đẹp nhất rừng Tây Nguyên.

Nếu kơ-nia được biết đến do hình dáng hùng vỹ độc đáo của nó thì pơ-lang được yêu thích từ màu hoa đỏ thắm diễm lệ giữa ngàn xanh. Có thể ví kơ-nia là biểu trưng sức mạnh vạm vỡ của các chàng trai Tây Nguyên thì pơ-lang chính là biểu tượng cho những cô gái yêu kiều của xứ sở này.

Có người bảo pơ-lang là cây gạo, là hoa mộc miên. Nó đã là loài hoa của thi ca nghệ thuật, của tâm tưởng con người từ xưa xa lắm rồi. Hình ảnh cây gạo đầu làng, hoa gạo đỏ tươi lặng lẽ một góc trời quê, chong một sắc buồn vời vợi trong mắt người mong đợi hay thăm thẳm phương trời trong nỗi nhớ của người đi xa… đã thành những vần thơ, những giai điệu nhạc, những đường nét sắc màu trong tranh vẽ của bao hồn nghệ sĩ. Để minh chứng cho cái màu đỏ rưng rức ngóng mong ấy là câu chuyện về sự tích hoa gạo: Đôi trai gái nọ yêu nhau. Ngày cưới bỗng dưng trời mưa to gió lớn làm cuốn trôi hết lễ vật của chàng trai. Chàng trai tức giận bèn trồng một cây nêu cao làm đường lên kiện Trời. Ngày đi, chàng cột vào tay cô gái giải lụa đỏ thay lời thề nguyền sẽ quay về lại cùng nàng và cũng là để lên trời cao nhớ nàng còn dễ nhìn thấy. Oái oăm thay, Trời giữ chàng lại luôn trên thượng giới làm Thần Mưa để điều tiết mưa gió thuận hòa hơn. Cô gái nhớ thương mòn mỏi bèn leo lên cây nêu và đứng mãi đấy, mong vén mây tìm chàng. Ngày qua tháng lại, cây nêu mọc rễ đứng chơ vơ ngóng đợi giữa trời, tua vải đỏ trên tay nàng biến thành những bông hoa đỏ thắm như có ý mong chàng ở nơi cao xa kia còn trông thấy! Ấy là cây hoa gạo.

Tây Nguyên ơi quê hương ơi!
Lòng nhớ anh em chờ như đá bên dòng suối.
Dù nước cuốn không rời bên bờ đâu anh ơi.
Có thương nhau xin nhớ lời.

Có người bảo pơ-lang có hai loại, loại hoa đỏ và loại hoa trắng. Thật ra loại hoa trắng là cây klor chứ không phải pơ-lang. Người Ba-na ở Kon Tum gọi cây klor là gòn rừng. Da cây xanh láng, không có gai như cây gòn. Trái khi khô (vào khoảng tháng ba) nở bung ra để tơ bông bên trong ruột trái bay trắng khắp trời. Ở thành phố Kon Tum, sát bờ sông Đăk Bla, có một làng đồng bào Ba-na tên là Kon Klor (làng Gòn rừng), vì trước đây quanh làng có rất nhiều cây klor mọc hoang. Nay đã bị đốn hạ hết rồi. Chiếc cầu treo công nghiệp to đẹp nhất khu vực Tây Nguyên bắt qua sông Đăk Bla ngay địa phận làng này gọi là Cầu treo Kon Klor. Khi chiếc cầu đi vào sử dụng thì cũng chấm dứt luôn những chuyến đò ngang bằng xuồng độc mộc đã từng bao năm qua lại đôi bờ. Nhìn những con đò nằm ngóng đợi chơ vơ bên hai bờ sông hoang vắng nao nao buồn. Cũng cùng một màu hoa đỏ thắm và trổ cùng mùa với pơ-lang còn có một loại cây rừng khác, người Ba-na gọi là tơ-đáp. Hoa tơ-đáp cũng nổi lên giữa nền xanh thăm thẳm Tây Nguyên một màu đỏ thắm khiến dễ nhầm với pơ-lang. Vỏ cây tơ-đáp xơ ra thành vảy trắng mốc chứ không lán xanh như cây klor hay nổi gai nhọn như pơ-lang. Hoa tơ-đáp không vun hình miệng ly như hoa pơ-lang mà xòe bung ra một chùm gồm nhiều cánh nhỏ dài chụm lại với nhau phía trong chân gốc. Chặt cành tơ-đáp dâm vào đâu cũng sống, rồi phát triển thành cây. Tơ-đáp thường được trồng làm hàng rào những ngôi mộ mới chôn ở các khu nghĩa địa. Có phải vì thế mà tơ-đáp không nhận được nhiều sự “yêu quý” chăng?

Anh có biết buôn làng khắp Tây Nguyên hùng vĩ.
Quyết tâm tiêu diệt Mỹ.
Em mong tin từng ngày trông tin anh từng giờ.
Lập nên những chiến công.
Quê hương ơi! Tây Nguyên ơi!

Còn pơ-lang? Vì cũng là một loại cây rừng, sống cộng sinh giữa đại ngàn hoang sơ, phải “cạnh tranh quang hợp” nên pơ-lang luôn vút cao thẳng tắp, đến dễ chừng vài mươi mét. Da cây pơ-lang cũng gần giống da gòn hoặc klor, nhưng lại lởm chởm gai nhọn quanh kín thân cây. Phát triển đến độ cao nhất định thì cây đâm nhiều cành ngang đối xứng vây tròn quanh thân trụ. Đến mùa, trùm kín lên tất cả các cành là chi chít những nụ hoa. Cứ thế, pơ-lang đỏ rừng rực một màu như thắp lửa giữa ngàn xanh.

Nhiều bài báo viết rằng hoa pơ-lang nở vào tháng Ba, chớm mùa mưa Tây Nguyên. Thật ra cây gạo ở phía Bắc mới ra hoa vào cữ tháng ba, đến tháng năm kết trái, còn pơ-lang Tây Nguyên thì vào tháng ấy trái đã khô và nứt vỏ rồi, vì Pơ-lang nở vào cuối đông, khoảng tháng mười một, chạp. Do vậy, người Ba-na có câu truyền miệng: “Hơgâm ploong plang rang noh dĩ sơnăm nao xang truh”! Hoặc: “Pơ yan hơ-le”! (Thấy pơ-lang nở biết “mùa mới” về! – “Mùa mới” tức mùa xuân, mùa Tết, mùa chuẩn bị cho vụ rẫy nương năm mới).
Tháng Ba tháng Tư  là mùa pơ-lang… “nở trái” chứ không còn nở hoa nữa! Trái pơ-lang tròn, ngắn hơn trái gòn và trái klor một tí, khi khô cũng mở bung ra cho tơ bông trong ruột trái trắng nõn nà bay mù trời đất, vương víu khắp nơi! Hình ảnh ấy bạn đọc bắt gặp ở một câu văn đẹp của nhà thơ Văn Công Hùng in trên báo Nhân dân ngày 5-5-2009: “Lâu rồi không còn thấy những cái sợi bông mỏng tang trắng xóa bay lơ lửng trên trời Plâycu vương vào đầu vào áo mọi người vào cữ tháng này”!

Tây Nguyên ơi! Cây rừng bao nhiêu lá.
Có bao nhiêu dòng suối dài Tây Nguyên ơi,
em nhớ anh đêm ngày trong từng câu nói,

Mỗi bữa cơm em ăn khi đi rừng lên nương.

Bông tơ ấy mang hạt pơ-lang rải khắp, hạt nào gặp nơi thuận tiện thì mọc lên để duy trì nòi giống! Nếu kơ-nia chỉ mọc và phát triển trong tán rừng già trên đồi núi cao thì pơ-lang lại chỉ mọc ở các vùng đất phù sa ven sông suối. Gỗ pơ-lang được cánh đàn ông Tây Nguyên rất ưa, nó mềm, dai, bền, nhẹ, dùng làm đế gùi và những vật gia dụng khác, đặc biệt là dùng làm cây Gũh để trang trí hoa văn trên cột Gưng (cây Nêu) dựng nơi sân nhà Rông vào những mùa lễ hội. Cơn bão lũ số 9 “lịch sử” xảy ra ngày 29 tháng 9 năm 2009 đã cuồng bạo cuốn phăng mấy cây pơ-lang to đẹp sum suê bên bờ sông Đăk Bla cạnh di tích lịch sử quốc gia Ngục Kon Tum ở thành phố Kon Tum, để lại một nỗi buồn ngẩn ngơ tiếc nuối cho người xứ này. Nếu còn thì giờ này đây cũng đang trổ dâng một mùa hoa ngờm ngợp đất trời. – Ôi, cái màu đỏ không lẫn vào đâu được, nó cứ nổi bật lên giữa một phông nền tất cả đều xanh: Xanh núi xanh rừng, xanh trời xanh đất, xanh nước xanh sông… Bài hát “Em là hoa pơ-lang” của nhạc sĩ Đức Minh, trước đây được thể hiện qua các giọng ca vàng như NSND Tường Vy, NSND Thu Hiền, NSND Lê Dung… đã đi vào cảm thức mọi người một cách sâu sắc:

“Tây Nguyên ơi, hoa rừng bao nhiêu thứ,
cánh hoa nào đẹp nhất rừng Tây Nguyên?
Ơi ơi… Anh có nhớ buôn làng, nhớ người con gái,
nhớ cánh hoa pơ-lang đẹp nhất rừng Tây Nguyên..."

Anh ơi em sẽ là Pơ-lang hoa đẹp nhất.
Thứ hoa buôn làng quý.
Cho anh thêm đẹp lòng hăng say giết giặc thù .
Lập nên những chiến công.

Nghệ sĩ Xacxophone Phạm Ngọc Quang của Đoàn nghệ thuật “Hoa pơ-lang” nổi danh một thời, đi biểu diễn khắp trong Nam ngoài Bắc, đã thể hiện rất thành công bài hát này, đến nay nhiều người còn nhớ. Đặc biệt xúc động hơn là chuyện người con gái anh hùng liệt sĩ – bác sĩ Đặng Thùy Trâm, tác giả cuốn Nhật ký nổi tiếng, cũng đã từng say mê hát bài hát này để động viên tinh thần bộ đội ta trên đường hành quân gian lao từ Bắc vào Nam chiến đấu.
Họa sĩ Phạm Mùi viết: “Sau một tuần hành quân chúng tôi ai cũng bắt đầu thấy mệt mỏi rã rời. Thế mà Thùy vẫn cùng ca sĩ Thanh Đính hát phục vụ toàn đoàn trong những lúc dừng nghỉ chân bên đường… Giọng của Thùy không khỏe như ca sĩ chuyên nghiệp nhưng khá truyền cảm… Bài Thùy hay hát là “Em là hoa pơ-lang”…”! Pơ-lang đáng yêu và nổi tiếng như thế nên, cũng như kơ-nia, tên gọi này được dùng làm tên của nhiều tổ chức, sinh hoạt khác nhau trên khắp các vùng miền đất nước. Đặc biệt là các ca khúc lấy cảm xúc từ Pơ-lang đã dìu cảm xúc mọi người bay bổng đến với núi rừng Tây Nguyên xa xôi đẹp như huyền thoại…  

(Tây Nguyên huyền thoại)  

Bình luận (0)