Cảm thức mùa Xuân của những khúc quân hành.

Đất nước ta, đất nước của những cuộc hành quân không nghỉ để chống chọi với thù trong, giặc ngoài để chiến thắng đói nghèo và lạc hậu. Lịch sử những mùa xuân đất nước là lịch sử của những cuộc hành quân của cả dân tộc vì những mục tiêu thiêng liêng ấy.

Và cũng vì thế thể hành khúc đã trở thành một phương thức biểu đạt quan trọng để cả dân tộc cùng hát, cả dân tộc cùng đi tới tương lai. Trong đời sống tinh thần của dân tộc, hành khúc là tiếng kèn xung trận, là lời thề nước non, là sức sống mãnh liệt “tiếng hát át tiếng bom” để đưa dân tộc bước lên đài vinh quang của độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội.    
Hành khúc đầu tiên trong kho tàng ca khúc cách mạng Việt Nam là bài “Cùng nhau đi hùng binh” sáng tác năm 1930 của Hồng Nhu. 80 năm đã đi qua nhưng âm vang tiếng trống Xô Viết, của bước chân các chiến sỹ xích vệ vẫn sống động trong lòng người hát, người nghe. 

Anh vẫn hành quân - (Huy Du) - Tốp ca nam Đoàn ca múa TCCT

Tiếp đó là các hành khúc “Cờ Việt Minh” của Vương Gia Ninh, “Tiếng gọi thanh niên” của Lưu Hữu Phước và Mai Nam Bộ, và ca khúc “Lên đàng” của Lưu Hữu Phước và Huỳnh Văn Tiểng, “Du kích ca” của Đỗ Nhuận. Giáo sư âm nhạc Dương Viết Á gọi những khúc quân hành này “là những bản anh hùng ca yêu nước và ngưỡng vọng lịch sử”.
Mặc dầu ca từ của những ca khúc này còn nặng về hô hào, kêu gọi, còn phảng phất giai điệu nhạc kèn phương Tây nhưng không gian văn hóa cả những ca khúc này là ngày đầu của một cuộc cách mạng hoàn toàn mới mẻ, cho nên những lời kêu gọi tập hợp, biểu tình, lên đường... hoàn toàn phù hợp với nhu cầu của người hát, thỏa mãn khát vọng của dân tộc ở thời điểm ấy. Khí phách và khát vọng độc lập đã thổi “hồn thiêng sông núi” vào cho những ca khúc này nên năm tháng đi qua mà tiếng đồng vọng của một thuở “mang gươm đi cứu nước” vẫn thổn thức lòng người. Tính dự báo và nhạy cảm của thể hành khúc trong thời kỳ này được biểu hiện rõ nét trong “Tiến quân ca” sáng tác năm 1944 của nhạc sỹ Văn Cao. Khi viết tráng ca lịch sử này, Văn Cao vẫn chỉ là người “hướng về cách mạng” nhưng chính sự đồng cảm giữa cảm xúc nghệ sỹ và cảm xúc đất nước đã làm nên một sự dự cảm về những điều cao đẹp tiếp cao đẹp, tập hợp sức mạnh của mỗi người thành sức mạnh dân tộc. Khúc quân hành này đã trở thành quốc ca, thành lời thề của lớp lớp thế hệ Việt Nam và trở thành lời đồng vọng của bạn bè bốn biển năm châu trong cuộc sống hội nhập.  

Kết quả hình ảnh cho bộ đội hành quân

Hòa mình vào cuộc trường chinh của dân tộc trong kháng chiến chống thực dân Pháp, các nhạc sỹ đã theo sát cuộc hành quân của dân tộc nên hào khí cuộc trường chinh đã đi vào âm nhạc một cách dung dị, đằm thắm. “Đoàn vệ quốc quân” của Phan Huỳnh Điểu, “Bình Trị Thiên khói lửa” của Nguyễn Văn Thương, “Nam Bộ kháng chiến” của Tạ Thanh Sơn, “Tiểu đoàn 307” của Nguyễn Hữu Trí và Nguyễn Bình, “Hò kéo pháo” của Hoàng Vân, “Đường lên Tây Bắc” của Nguyễn Thành... đã trở thành những âm hưởng hùng ca mở đầu cho cao trào “Giải phóng Điện Biên”“Tiến về Hà Nội” của Văn Cao. Những khúc quân hành này đã trở thành sử thi, thành những bức tượng đài âm thanh sống mãi cùng lịch sử dân tộc. Từ sự hóa thân vào “văn hóa kháng chiến của dân tộc” mà sức sống của những miền dân ca đằm thắm nghĩa tình nước non này đã ùa vào các sáng tác một cách dung dị, tự nhiên. Những quảng đặc trưng nhất của các vùng dân ca đã lấp lánh trong giai điệu, âm hình chủ đạo của hành khúc trong giai đoạn này. Ca từ đã thoát ra khỏi những lời hiệu triệu mà chan chứa những cảm xúc gợi mở tâm tư, tình cảm, nội tâm của cuộc sống mới, cuộc chiến đấu “trường kỳ gian khổ nhưng nhất định thắng lợi” này. Nhịp đi náo nức, rộn rã tràn đầy hạnh phúc trong hành khúc “Giải phóng Điện Biên” đã trở thành nhịp bước của dân tộc vào trang sử mới. “Giải phóng Điện Biên” đã trở thành một trong những đỉnh cao của lịch sử âm nhạc dân tộc.

    

Bước vào thời kỳ đất nước chia cắt làm hai miền, khát vọng thống nhất non sông đã nâng bước quân hành cho cả dân tộc tiếp bước cuộc trường chinh. Khúc quân hành “Tiếp bước dưới quân kỳ” của Doãn Nho, sáng tác năm 1957 có thể được xem như là nhịp bước chuyển tiếp của hai chặng đường lịch sử. Vẫn những bước đi gấp gáp, vẫn ca từ hào hùng mà sâu lắng một nỗi đau chia cắt. “Vừng đông hửng sáng” sau nét nhạc ngời sáng gợi nên niềm tự hào là lấp lánh ánh sao lý tưởng, là lời hiệu triệu của non sông ẩn chứa trong những cảm xúc bước tới thao trường.
Trong đoạn 2 của tác phẩm này với thủ pháp “trầm hóa” giai điệu của hành khúc này tạo nên sự lắng lại, sự giao hòa dự cảm giữa hiện tại và tương lai thôi thúc giục giã bước chân tới thao trường của người chiến sỹ. Viết về người lính xây dựng chính quy có lẽ không có ca khúc nào vượt qua được khúc hát này lẫn nó đã ra đời tròn nửa thế kỷ. Tiếp theo hành khúc này là “Anh vẫn hành quân” của Đỗ Nhuận: “Anh vẫn hành quân/ Trên đường ra chiến dịch/ Mé đồi quê anh bước/ Trăng non ló đỉnh đồi...”. Bước quân hành hôm nay đang rộn rã trong niềm tin yêu, trong bề dày chiến công. Sức sống mới của tâm hồn người chiến sỹ lấp lánh trong mỗi ca từ.    
Bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đồng hành cùng các bước phát triển của cuộc chiến đấu là sự phát triển của các khúc quân hành cả về đề tài, chất liệu âm nhạc và phong cách thể hiện. Tên tuổi những anh hùng, tên tuổi những miền quê chiến công đã đi vào câu hát trên đường ra trận. Nguyễn Viết Xuân sống mãi với “Cùng anh tiến quân trên đường dài”. Lê Anh Xuân đi cùng với đồng đội mãi mãi trong hành khúc “Dáng đứng Việt Nam”. Rất nhiều những hành khúc viết về các miền quê anh hùng như “Quảng Bình quê ta ơi”, “Tiếng hò trên đất Nghệ An”, “Hà Tĩnh trên đường chiến thắng”, “Tôi là người thợ lò”, “Người Châu Yên em bắn máy bay”, “Hà Tây quê lụa”, “Chào sông Mã anh hùng”... đã trở thành nhạc hiệu, thành những khúc quân hành đi cùng năm tháng của các miền quê đất nước. Hai chủ đề được các tác giả thể hiện rất thành công trong giai đoạn này là những bước quân hành trong âm vang tình Bác.

Theo thống kê của Thư viện quân đội đã có hơn 900 ca khúc viết về Trường Sơn được khán giả cả nước mến mộ. Mến mộ không chỉ vì chất hùng ca, tính hoành tráng của nó mà vì tâm hồn của người ra trận hôm nay: “Trường Sơn ơi!/ Trên đường ta qua không một dấu chân người/ Có chú nai vàng nghiêng đôi tai ngơ ngác. Dừng lại lưng đèo mà nghe suối hát/ Ngắt một đóa hoa rừng cài lên mũ ta đi...”. Văn hóa giữ nước của dân tộc ta đã trở thành nét đẹp nhân văn cao cả, sức mạnh diệu kỳ để vượt qua cuộc chiến đấu ác liệt có một không hai trong lịch sử, mà người chiến sỹ mang ra trận đã làm cho cuộc đời đẹp nhất  là cuộc đời ở vị trí hành quân ra chiến trường, hành quân vào trận đánh.
Sau ngày Bác đi xa không lâu, một khúc quân hành mới âm vang khắp mọi nẻo đường đất nước, đó là “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân”, lời hứa với Bác, lời thề với non sông nâng bước chân người chiến sỹ trong khúc quân hành hùng tráng mà thấm đượm yêu thương này. Những khúc quân hành thời đánh Mỹ đâu chỉ rộn rã tiếng chân người mà rộn rã tiếng của những con én bạc “Phi đội ta xuất kích” (Tường Vi), của con tàu xé sóng “Tàu ta ra khơi”, của những đoàn xe ra trận “Tôi người lái xe”, “Chào em cô gái Lam Hồng” và tiếng réo gầm của những đoàn tăng “Năm anh em trên một chiếc xe tăng”. Một bước phát triển mới của những khúc quân hành thời đánh Mỹ là chất liệu âm nhạc đều bắt nguồn phần lớn từ dân ca. Nghe giai điệu đã biết khởi nguồn của cảm hứng sáng tạo, đã biết được sự lăn lộn, hòa nhập, hóa thân của người nhạc sỹ với cuộc sống chiến đấu đầy hiểm nguy, gian nan của dân tộc.
Cũng từ sự hóa thân vào cuộc sống mà ca khúc của họ đã trở thành của mọi người cùng hát trong âm vang xao xuyến, rung động lòng người hôm nay, mãi mãi mai sau. Nếu như khúc quân hành “Giải phóng Điện Biên”“Tiến về Hà Nội” là cao trào của màn liên hành khúc chống Pháp thì “Tiến về Sài Gòn”“Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng” là hai khúc hát quân hành, vừa như một cao trào vừa như một vĩ thanh vừa có hậu như cổ tích, dân ca, mở ra cho dân tộc một trang sử mới, lưu danh vào sử vàng những trang huyền thoại Việt Nam – Hồ Chí Minh và thế kỷ phong ba. 

Kết quả hình ảnh cho bộ đội hành quân

Mùa xuân 1978 và 1979, hai đầu biên cương đất nước máu của chiến sỹ và đồng bào lại nhuốm đỏ. Nhạc sỹ quân đội Vũ Trọng Hối của “Tiến về Sài Gòn” năm xưa lại có ngay khúc quân hành: “Lời tạm biệt lúc lên đường”... “Ngày ra đi/chốn biên cương/ gió bão tràn về/ lòng anh lạnh buốt/ về đi em/nếu yêu nhau/hãy yêu rộng hơn cả non nước mình”... Ca từ thiết tha, giai điệu da diết là nỗi đau của một dân tộc yêu chuộng hòa bình vừa đi qua ba mươi năm chiến tranh tàn khốc lại phải đương đầu với một cuộc chiến tranh có thể không xảy ra, không kìm nén được nỗi đau này nhưng trước trách nhiệm thiêng liêng với giang sơn gấm vóc của cha ông để lại, người chiến sỹ phải thốt lên: “Việt Nam ơi !/Trái tim Việt Nam/ Tình yêu cuộc sống”... và vẫn như cha anh trong chống Pháp và đánh Mỹ, người chiến sỹ vẫn vững tin vào một tương lai tươi sáng: “Mùa quả ngọt/Trái sẽ chín/Anh đi em nhé/ Vì chân lý ngời ngời...”.    
Mùa xuân 1984, mặc dầu đất nước đang phải đương đầu với những khó khăn khác thường, nhưng với những dự cảm tinh tế, nhạy bén của người nghệ sỹ, nhạc sỹ Diệp Minh Tuyền đã viết hành khúc “Hát mãi khúc quân hành”. Đây là khúc ca hùng tráng để những người lính cụ Hồ và cả dân tộc bước vào một cuộc chiến đấu mới với đói nghèo, lạc hậu, thực hiện thắng lợi đường lối đổi mới, hội nhập của đất nước. “Đời mình là một khúc quân hành/Đời mình là bài ca chiến sỹ/ Ta ca vang lời non nước...”. Lời ca sảng khoái, bước đi vững chắc, tự tin, khúc quân hành này đã nhanh chóng đi vào lòng người như một lời thề với non nước, cha ông.    
Những mùa xuân đổi mới, thắng lợi tiếp theo người chiến sỹ vẫn “đời chúng ta đâu có giặc là ta cứ đi”. Cuộc chiến đấu mới vẫn không kém phần quyết liệt, thử thách, hy sinh, phẩm chất anh bộ đội cụ Hồ lại tỏa sáng trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc, chiến thắng đói nghèo, chống chọi với thiên tai, đẩy lùi tiêu cực và lạc hậu...


Ấy vậy, nhưng trong đời sống âm nhạc người chiến sỹ lại thiếu vắng những khúc quân hành vào những cuộc chiến này ! Vì sao vậy? Vì thiếu âm nhạc ư? Không. Trăm lần không, bởi những khúc quân hành năm xưa người lính vẫn hát say mê trên thao trường, trận địa, trong các đêm văn nghệ, các hội thi tài. Trong tình cảm của người lính cụ Hồ “đó là những ca khúc đi cùng năm tháng” mãi mãi sống, mãi mãi chắp cánh cho tâm hồn họ. Vì tài năng người nghệ sỹ ư? Không. Trăm lần không. Lớp nhạc sỹ từ hôm nay được đào tạo, giáo dục bài bản, giao lưu rộng mở hơn lớp cha anh xưa nhiều. Có người nói: Đây là mặt trái của cơ chế thị trường vào đời sống âm nhạc. Đúng? Sai? Xin nhường câu trả lời cho các nhạc sỹ yêu mến, quý trọng của chúng tôi.  

Nguyễn Khắc Thuần

Bình luận (0)